morfemika va so’z yasalishini o’qitish metodikasi

DOCX 200,2 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1666813884.docx morfemika va so’z yasalishini o’qitish metodikasi reja: 1. morfemika o’qitishning maqsadi, vazifalari, tamoyillari. 2. so’z yasalishini o’qitishning maqsad, vazifalari va metodlari. 3. morfemka, so’z yasalishi va orfografiya aloqadorligi. 6-sinfning 1-choragida “morfologiya” bo’limi ta’limini boshlashdan avval 15 soat morfemika va so’z yasalishi mavzulari uchun dastuur hamda darslikda vaqt ajratilgan. bunda, asosan, quyidagi mavzular: “so’z tаrkibi hаqidа umumiy mа’lumоt”, “qo’shimchаlаrning mа’nо vаzifаsigа ko’rа turlаri”, “so’z yasоvchi qo’shimchаlаr”, “tub va yasama so’zlar”, “shаkl yasоvchi qo’shimchаlаr”, “so’zning mоrfоlоgik tаrkibi”, “so’z tаrkibidа tаrtib”, “so’z tаrkibi vа so’z yasаlishi bo’yichа tаhlil tаrtibi ustidа ishlаsh” berilgan. 6-sinf bitiruvchilаrigа mazkur mavzular bo’ycha qo’yilаdigаn tаlаblаrda –qo’shimchаlаrni ko’mаkchilаr bilаn, ko’mаkchilаrni qo’shimchаlаr bilаn аlmаshtirib qo’llаsh; –o’rgаnilgаn ifоdа vоsitаlаrini o’rinli qo’llаy оlish vа ulаrning uslubiy imkоniyatlаridаn fоydаlаnа оlish malaka va ko’nikmalari belgilangan. ma’lumki, morfemika – so’zning ma’noli qismlari haqidagi * ma’noli qismlari morfemalar deyiladi. morfema ta’limot. so’zning so’zning bo’linmas, eng kichik ma’noli qismi bo’lib, asosan, nazariy jihatdan asos (o’zak) morfema va …

an, so’zning leksik yoki grammatik ma’nolari shakllanishida xizmat qiladigan morfema turi. affiksal morfema so’z tarkibida hamma vaqt ham ishtirok etavermaydi. affiksal morfemalar (qo’shimchalar) umumiy tarzda yasovchilar hisoblanadi va ular vazifasiga ko’ra ikki xil bo’ladi: 1) yangi so’z yasovchilar va 2) shakl yasovchilar. (shakl yasovchilar ichki mohiyatiga ko’ra –lug’aviy shakl yasovchilar hamda sintaktik shakl yasovchilarga bo’linadi. shu bois ba’zan darsliklarda affiksal morfemalar uch turga (1)so’z yasovchi; 2) lug’aviy shakl yasovchi; 3) aloqa-munosabat qo’shimchalariga) bo’linadi. (o’zbek tili (asosan, artikllar bilan ish ko’rvchi rus, ingliz kabi flektiv tillardan farqlanuvchi) agglyutinativ tillar sirasiga kiradi va shu mohiyatiga ko’ra ko’proq qo’shimchalar bilan ish ko’radi. (ammo bu flektiv tillar mutlaqo qo’shimcha qo’llamaydi yoki agglyutinativ tillarda grammatik ma’no faqat affikslar asosida yuzaga chiqadi degani emas.) qarang: 7-jadval) 7-jadval aloqa - munosabat morfemalari lug „ aviy shakl yasovchi morfemalar so „ z yasovchi morfemalar o`zbek tilida affiksal morfemalar fe‟l, ot, sifat, ravish turkumlari doirasida yangi lug„aviy birlik yasaydi. …

., qizcha opasiga uy tozalashdi., kichiklarga mehr ko’rgazing., shafyor mashinasini yurg’azdi., ukamni ariqchadan o’tkazdim., bog’ga ko’chat o’tqazdik., hamshira bemorning og’ziga suv tomizdi., akam menga chizgan suratini ko’rsatdi va h.); –fe’lning modal shakllarini hosil qiluvchi qo’shimchalar (ezg’ilamoq, tortqilamoq, titkilamoq, yugurgilamoq, ishqalamoq, to’lishmoq, yig’lamsiramoq, oqarinqiramoq va h.); –fe’lning ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi shakllarini (shuningdek, fe’lning bo’lishsizlik shakli[footnoteref:1]ni) hosil qiluvchi qo’shimchalar; [1: fe’lning bo„lishsizlik shaklini hosil qiluvchi qo„shimcha (-ma va uning variantlari)ning lug„aviy shakl hosil qiluvchi birlik ekanligi munozarali. (sababi, zamonaviy tilshunoslik kesimlik kategoriyasi (tasqiq/inkor, zamon, mayl, shaxs/son) tarkibiga kiruvchi affikslarni haqli ravishda aloqa-munosabat shakllari ekanligini e’tirof etadi. fe’llarning bo„lishli/bo„lishsizlik kategoriyasi sintaktik jihatdan to„laligicha tasdiq/inkor ma’nosini beradi. ] shuningdek, otlardagi kichraytirish-erkalash qo’shimchalari, ko’plik shaklini hosil qiluvchi qo’shimcha; sifatlardagi daraja kategoriyasi qo’shimchalari; sonning ma’no jihatidan turlarini yuzaga keltiruvchi qo’shimchalar lug’aviy shakl yasovchilar hisoblanadi. 3. aloqa-munosabat (sintaktik shakl yasovchi) qo’shimchalar so’zning lug’aviy ma’nosiga umuman ta’sir etmaydi. aloqa- munosabat qo’shimchalari sintaktik munosabat (so’zlarni o’zaro biriktirish) uchun …

i namoyon qiladi. o’zak morfemalarning tabiatiga ko’ra tillar asosan agglyutinativ va flektiv tillarga bo’linadi. turkiy tillar, jumladan, o’zbek tili affiksal morfemalari tabiatiga ko’ra agglyutinativ hisoblanadi. agglutinatsiya “ketma- ketlik” ma’nosidagi so’z bo’lib, qo’shimchalarning o’zakka ma’lum tartib va ketma-ketlikda qo’shilishidan dalolat beradi. bunday hollarda o’zak va qo’shimchalar chegarasi sezilib turadi. agglyutinativ tillarda so’z shakllari o’zgarmas holda qo’shiladigan affikslar yordamida yasaladi. bunday tillarda affikslar asosan bir grammatik ma’noni ifodalaydi. masalan, -lar faqat ko’plik qo’shimchasi sifatida qaraladi. mazkur qo’shimchaning boshqa hollarda ifodalagan hurmat, kesatiq, kinoyani bildiruvchi ma’nolari uning uslubiy jihatdan o’ziga xos imkoniyati hisoblanadi. turkiy tillarda (o’zbek tilida) o’zakka dastavval, so’z yasovchi qo’shimchalar (morfemalar), keyin shakl yasovchi va oxirida so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar birikadi: tila-k-lar-imiz-ni. bu qat’iy qoida. masalan, o’rtoqlarcha, mardlarcha so’zlari o’rtoq- lar-cha, mard-lar-cha ko’rinishida emas, balki o’rtoq-larcha, mardlarcha tarzida ma’noli qismlarga ajratiladi. o’zbek tilidagi affiksal morfemalar o’zak morfemadan keyin qo’shilish xususiyatiga ega. shu jihatdan, old qo’shimchalar o’zbek tili tabiatiga xos emas[footnoteref:2]. [2: tilimizdagi …

n, ona tilimiz agglyutinativ til ekanligini anglashi, shuningdek, asos va affiksal morfemalarni o’z o’rnida qo’llay olishni bilishi zarur. bunda o’quvchilarga tilimizdagi so’zlarda asos morfema bilan affiksal morfema chegarasi aniq sezilib turishi, asosan, uni flektiv tillar bilan qiyoslash orqali tushuntirish samarali bo’ladi. masalan, 1- topshiriq. o’zbekcha so’zlarning tuzilishi bilan o’zlashma so’zlarning shaklini solishtiring. ular haqida mulohaza bildiring. shunday so’zlar ro’yxatini (lug’atdan foydalanib) davom ettiring. ko’rmoq – ko’ryapman; видет – вижу (r); yurmoq – yuryapman; ходит –хожу (r); hukm – mahkama – hokim – hakam – mahkum (a); fikr – tafakkur – mutafakkir (a); zulm – zolim – mazlum (a); hol – ahvol (a); xulq – axloq (a); she’r – ash’or (a). 2- topshiriq. berilgan so’zlar ishtirokida gaplar tuzing va bu so’zlarning asos qismini aniqlashga harakat qiling. 3- topshiriq. asosga qo’shimcha qo’shilishi bilan so’z oxiridagi unli o’zgarishini kuzating. buning sababini tushuntirishga harakat qiling. sayla–saylov, sina–sinov, aya–ayovsiz; so’ra–so’roq, bo’ya– bo’yoq; o’yna–o’ynoqi, sayra–sayroqi “qo’shimchаlаrning …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "morfemika va so’z yasalishini o’qitish metodikasi"

1666813884.docx morfemika va so’z yasalishini o’qitish metodikasi reja: 1. morfemika o’qitishning maqsadi, vazifalari, tamoyillari. 2. so’z yasalishini o’qitishning maqsad, vazifalari va metodlari. 3. morfemka, so’z yasalishi va orfografiya aloqadorligi. 6-sinfning 1-choragida “morfologiya” bo’limi ta’limini boshlashdan avval 15 soat morfemika va so’z yasalishi mavzulari uchun dastuur hamda darslikda vaqt ajratilgan. bunda, asosan, quyidagi mavzular: “so’z tаrkibi hаqidа umumiy mа’lumоt”, “qo’shimchаlаrning mа’nо vаzifаsigа ko’rа turlаri”, “so’z yasоvchi qo’shimchаlаr”, “tub va yasama so’zlar”, “shаkl yasоvchi qo’shimchаlаr”, “so’zning mоrfоlоgik tаrkibi”, “so’z tаrkibidа tаrtib”, “so’z tаrkibi vа so’z yasаlishi bo’yichа tаhlil tаrtibi ustidа ishlаsh” berilgan. 6-sinf bitiruvchilаrigа mazk...

Формат DOCX, 200,2 КБ. Чтобы скачать "morfemika va so’z yasalishini o’qitish metodikasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: morfemika va so’z yasalishini o… DOCX Бесплатная загрузка Telegram