astronomiyaga kirish

DOC 35,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662983475.doc astronomiyaga kirish astronomiyaga kirish qisqacha tarixiy ocherk astronomiya ham barcha boshqa fanlar singari jamiyatning amaliy ehtiyojlari asosida vujudga kelgan. astronomiyaning kurtaklari bobil, misr, xitoy, hindiston va boshqa mamlakatlarda bundan bir necha ming yil avval mavjud b(lgan masalan, misr kohinlari miloddan 3 ming yilcha avval nil daryosi toshqinining boshlanish kunini astronomik kuzatishlar asosida oldindan aytib berganlar. bunda osmonning shimoliy yarim sharining eng yorug` yulduzi siriusning sharqda ertalabki quyosh shafaqlari bilan bir vaqtda paydo b(lishi arafasida, nil daryosi toshqinining boshlanishi orasida bog`lanish borligi aniqlangan edi. ko`p yillik bunday kuzatishlar, tropik yilning uzunligini aniqlashga olib keldi. qadimda yunon astronomlari kuzatishlar bilan bir qatorda kuzatilgan astronomik hodisalarni kelib chiqish sabablarini tushuntirishga ham harakat qilganlar. xususan pifagor (e.o.vi-asr) yerning sharsimon shaklda ekanligi haqida fikr berdi, aristotel esa (e.o.iv asr) esa olamni markazida harakatsiz yer joylashgan degan geotsentrik sistemaga asos solgan (3-rasm). aleksandriyalik eratosfen e.o.iii asrda birinchilardan bo`lib, yer meridiani yoyini va, keyinchalik shu asosda, …

deyiluvchi katta aylanalar bo`ylab aylanadi. garchi geotsentrik nazariya olam tuzilishining haqiqiy manzarasini aks ettirmagan bo`lsada, biroq u salkam o`n besh asr davomida tan olinib kelindi. umuman olganda, yani iii-v asrlargacha astronomlar erishgan muvaffaqiyatlari shular bo`lib, vi-xii asrlarda parchalangan feodal yevropada feodal tuzumning yemirilishi, o`zining qoloq agrar xo`jaligini va savdo aloqalarini yo`lga qo`yishda, astronomiyadan amaliy bilimlarga katta extiyoj sezardi. bu davrda mavjud barcha dinlar uchun olam markazida yer joylashgan degan teologik qarash hukmron edi. shu boisdan bunday qarashga shak keltiradigan har qanday boshqa qarashlarning mualliflari, din vakillari tomonidan qattiq jazoga mustabid edilar. ayni davrda sharqda vujudga kelgan yirik teokratik davlat bag`dod xalifatida fan va madaniyatning taraqqiyoti uchun qulay sharoit vujudga keldi. ayniqsa ix-xv asrlarda, yaqin va œrta sharq hamda markaziy osiyo mamlakatlarida yirik astronomik rasadxonalar qurilib ishga tushirildi. ularda al-battoniy, al-farg`oniy, al-xorazmiy, abul-vafo buzjoniy, abu mahmud ho`jandiy, abduraxmon as-so`fiy va ibn yunus kabi mashhur olimlar ijod qildilar (5-rasm). xususan al-battoniy yunon …

iy" va "yulduzlar ilmi" asarlari to`laligicha astronomiyaga bag`ishlangan bo`lib, ularda quyosh, oy va planetalarning harakatlariga doir ko`plab ma`lumotlar, yer radiusini o`lchashning o`sha zamonda ma`lum bo`lgan bir necha usullari keltirilgan. beruniynng izdoshi umar xayyom ham koinot haqida bir qator falsafiy fikrlar bildirib, nihoyatda katta aniqlikka ega bo`lgan quyosh kalendarini ishlab chiqdi (7-rasm). xv asarda sharq astronomiyasining yana bir buyuk namoyondasi ulug`bek samarqandda dunyoda eng yirik burchak astronomik rasadxonani ishga tushirdi. rasadxonaning bir necha o`n yillik faoliyati davomida, qozizoda rumiy, ђiyosiddin jamshid koshiy va ali qushchi kabi taniqli olimlardan iborat astronomiya maktabi shakllandi (8-9 rasmlar). astronomiyaning keyingi ravnaqi, yevropada bir qator olimlarning astronomiya sohasidagi fundamental kashfiyotlari bilan bog`liq. bu borada polshalik astronom n.kopernik (1473-1543), italiyalik j.bruno (1548-1600) va galiley (1564-1642), nemis iogann kepler (1572-1630) va ingliz isaak nyuton (1643-1727) larning ijodiy faoliyatlari ayniqsa barakali bo`ldi. xvi asrdan xx asrning boshlarigacha tabiatshunoslik yo`nalishida qilingan asosiy kashfiyotlar va qonuniyatlarning aksariyati yuqoridagi olimlarning nomlari bilan …

da ulug`bek nomli xalqaro kenglik stansiyasi va qamashi rayonida maydanak balandtog` observatoriyalar kompleksi filiallari aktiv faoliyat ko`rsatmoqda. mazkur ilmiy dargohlarda bir qator taniqli o`zbek olimlari astronomiya va astrofizika muammolari bo`yicha ilmiy(tadqiqot ishlari olib bormoqdalar. shuningdek( insonning kosmosni o`zlashtirish bilan bog`liq faoliyati, unga ona planetamiz yerning geologik boyliklarini, tabiati va iqlimini o`rganishga katta imkoniyatlar yaratadi. inson koinotdan yerga nazar solib, uning naqadar mitti, noyob va go`zal karorgox ekanligini angladi. shu bilan birga bu nazar orqali u, planetamiz xayotigi taxdid solayotgan ekologik, energetik va demografik muammolarini ham butun bo`y basti bilan ko`ra oladi. oxirgi o`n yillar ichida kosmonavtikaning taraqqiyoti, yerdagi bu muammolarni bartaraf qilish ning yo`l-yo`riqlarini insonga ko`rsatibgina kolmay, bu ishda kosmonavtikaning o`zi aktiv ishtirok etishi mumkinligini ham ma`lum kildi. xususan yerda energetik krizisning oldini olish uchun, quyosh energiyasidan foydalanish imkonini beruvchi yirik kosmik inshoatlarning loyihalarini, demografik haloqatdan qutulish uchun esa, yer atrofi zonasini “o`zlashtirish”ning kosmik “mustamlakalar” qurishning rejalarini, to`la hisob- kitobi …

yuborish uchun “mo`risining yo`qligini” va shu tufayli uning tabiiy kazilma boyliklari, biz o`ylaganchalik bitmas tuganmas emasligini anglashga imkon beradi. binobarin tabiat boyliklaridan katta tejamkorlik va extiyotkorlik bilan foydalanish lozimligini uqtirdi. kosmosdan turib yerning biologik sferasining xolati bilan tanishish, uning tabiiy rusurslarini, o`rmon va qishloq xo`jaligi yer maydonlarini o`rganish va kosmonavtikaning eng muxim vazifalaridan hisoblanadi. mazkur yo`nalishlar bo`yicha ishlar, shuningdek planetamiz ekologik muammolarini bartaraf qilish bo`yicha ham muxim ahamiyat kasb etib, raketa va kosmik texnika yordamida sayyoramiz bag`rida ko`payayotgan va qayta ishlatib bo`lmaydigan zaxarli va radioaktiv chiqindilarni yerdan tashqariga uloqtirib tashlashni rejalashtirmokda. kosmonavtika, yakin o`n yillar ichida, kosmosda yirik energetik qurilmalarni, xom ashyo resurslarini ishlab chiqarish komplekslarini joylashtirish bo`yicha ishlarni ham mo`ljallamokda. bularning barchasi kelajakda kosmik fazo, birinchi navbatda yer atrofi zonasi ham inson yashaydigan va faoliyat ko`rsatadigan muxitga aylantirilishidan darak beradi. yakin kosmosni inson uchun xizmat qiladigan muxitga aylantirilishi, boshqacha aytganda, kosmosni ekologizatsiyalashtirish, ayni paytda ekologik krizislar global masshtabda qamrab …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "astronomiyaga kirish"

1662983475.doc astronomiyaga kirish astronomiyaga kirish qisqacha tarixiy ocherk astronomiya ham barcha boshqa fanlar singari jamiyatning amaliy ehtiyojlari asosida vujudga kelgan. astronomiyaning kurtaklari bobil, misr, xitoy, hindiston va boshqa mamlakatlarda bundan bir necha ming yil avval mavjud b(lgan masalan, misr kohinlari miloddan 3 ming yilcha avval nil daryosi toshqinining boshlanish kunini astronomik kuzatishlar asosida oldindan aytib berganlar. bunda osmonning shimoliy yarim sharining eng yorug` yulduzi siriusning sharqda ertalabki quyosh shafaqlari bilan bir vaqtda paydo b(lishi arafasida, nil daryosi toshqinining boshlanishi orasida bog`lanish borligi aniqlangan edi. ko`p yillik bunday kuzatishlar, tropik yilning uzunligini aniqlashga olib keldi. qadimda yunon astronomlari ku...

Формат DOC, 35,5 КБ. Чтобы скачать "astronomiyaga kirish", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: astronomiyaga kirish DOC Бесплатная загрузка Telegram