xix аср охирларидаги халқ ҳаракатлари

DOCX 23,2 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1509449912_69562.docx xix аср охирларидаги халқ ҳаракатлари туркистонда чоризмнинг сиёсий ва иқтисодий зулмига қар-ши ҳаракатлар xix асрнинг 70-йилларидан бошланди. 1879 йилда 600 нафарга яқин оломон фарғона вилоят бошқармаси биносини қуршаб олиб, ҳарбий губернатордан марғилон туманидан олинаётган солиқларни камайтиришни талаб қилди. ўшанда вилоят ҳарбий губернатори бевосита қуролли куч ишлатишдан чўчиган. чунки 1875—1876 йилларда айни шу вилоятда бошланган пўлатхон бошчилигидаги қўзғолон ҳамда мингтепадаги 1871 йилги етимхон бошчилигидаги ғалаён рус-ларни чинакамига ташвишга солгани эсдан чиқмаган эди. оломоннинг авзойи бузуклигини англаган ҳарбий губернатор бўлажак катта жанжалнинг олдини олиш мақсадида халққа ён босиб, уларнинг талабларини ўрганиб чиқишга ваъда берди. шу мақсадда ҳайъат тузилиб, иш бошланган. ҳайъат тўплаган маълумотлар вилоятда пахта майдонининг кенгайи,б'. кетгани, натижада яшаш учун зарур бўлган бошқа экинлар майдони кескин камайганини кўрсатади. оқибатда озиқ-овқат маҳсулот-лари нархи 2,5 баробар кўтарилиб, чайқовчилик кучайган. ан-дижон, марғилон, наманган, ўш, янги марғилон, қўқон ту-манларини ўз ичига олган фарғона водийсида 88 минг 858 таноб ерни эгаллаган пахта бошқа экинларни сиқиб …

ишга аҳамиятни кучайтириб, рус унсурининг салмоғини оширишга интилди. мустамлакачи маъмурларни халқнинг иқтисодий чиқишла-ридан кўра кўпроқ сиёсий чиқишлар ташвишга солди. бундай чиқишлар маҳаллий маъмурият—волост бошқарувчилари — мингбошилар, оқсоқоллар ва халқ судьялари — қозилар сай-ловларида тобора очиқ-ойдин кўрина бошлади.» мавзуга дойр хужжат (қурама ту мани ҳокими полковник каллаурнинг 1880 йил 16 июлда сирдарё вилояти ҳарбий губернаторига йўллаган ахборотидан) «мен, 10 июл куни волост бошқарувчиси сайловини ўтказиш учун хўрдон қишлоғига келдим. мулла шермуҳаммад худойберганов, холму-ҳаммад худойберганов, муҳаммадқул қоплонов бошчилигидаги оломон мен тушган уйни ўраб олди. халқ олдига чиққанимда одамлар мулла шермуҳаммад номзодини сайловга қўйишимни талаб қилишди. мен уларга йигилиш ўтказиладиган жойга боришларини буюрдим. аммо улар кўрса-тилган жойга бормасликларини айтдилар. шунда мен оломонни тарқатиб юборишни буюрдим. аммо ғаламислар одамларни қаршилик кўрсатишга чақирдилар. ур-тўполон бошланди. миршабларни калтаклашди. одамларни тўполонга бошлаганлардан бири муҳаммадқул бўлса тилмочимнинг юзига шаполоқ тортди. отлиқ казаклар етиб келгандагина оломонни тарқатиб юбордик. ҳибсга олинган мулла шермуҳаммад, муҳаммадқул қоплонов ва холмуҳаммад худойбергановлар қўйлиққа юборилгандан …

кўра бундай иш оқибатсиз қолмаслиги ва қаттиқ жазоланишини айтдим. аммо оломон парво қилмади. сайлов жо-йига боришдан бош тортишгани етмаганидек, дўқ-пўписа ҳам қилишди: · дўқ қилма! · сибирингдан ҳам қўрқмаймиз! вазиятни чамалаб кўриб мен сайлов ўтказмасликка қарор қилдим»1. вилоят ҳарбий губернатори туманбошининг ахборотномаси-га жиддий баҳо бериб, зудлик билан жазо чораларини кучай-тирищга киришди. «тўполон» бошлиқлари мулла шермуҳаммад, холмуҳаммад худойберганов ва муҳаммадқул қоплонов еттисув вилоятининг сарипул шаҳрига бадарға қилиндилар. кекса, саломатлиги ёмон бўлишига қарамай, уларга шафқат қилинмади. 1881 йил 28 апрелда еттисув вилояти ҳарбий губернаторининг туркистон генерал-губернаторига юборган ах-боротномасида, «касалликлари туфайли сарипулга етиб бори-шолмай, лепсинск шаҳрида туриб қолишган... уч туземецдан иккитаси — худойбергановлар кекса, жуда қашшоқ» эканлик-лари ва улар шаҳарда садақа сўраб тирикчилик қилишаётганли-ги маълум қилинган1. чор амалдорларининг раҳмсиз жазолари ҳам эрксевар фар-ғона халқини чўчита олмади. 1885 йилнинг ёзида мустамлакачи амаддорларни тахликага солган катта халқ ҳаракати бошланди. андижон, ўш ва марғилон туманларида қўзғолончи гуруҳлар пайдо бўлди. улар асосан маъмурият вакилларига ҳужум қил-дилар. андижонда …

б деҳқонларни қамади, лекин дарвишхон тўрани топа олишмади. рус амалдорларига ҳужум қилиш ҳоллари эса тўхта-мади. мустамлака маъмурияти вакилларининг ҳисоб-китобига кўра, 1885 йилдан 1892 йилга қадар фарғона вилоятида деҳқон-ларнинг сиёсий тусдаги 205 марта чиқиши қайд этилган. рус амалдорлари маҳаллий халқнинг мустамлакачилардан ўч олишини «талончилик», «қароқчилик» дея баҳолаб, қўзғолон-ларнинг ижтимоий-сиёсий моҳиятини хаспўшлашга уринишди. 1891 йил 18 августда наманган туманининг чандавур қиш-лоғида маҳаллий судхўр муҳаммад жалил ворисхўжаевнинг уйини номаълум кишилар ўраб олиб, ундан адолат талаб қилишган. қуролланган деҳқонлар инсофсиз судхўрнинг сан-диғидан 87600 рубл топишган ва уни мазлумлар фойдасига му-содара қилишган. 1892 йил 18 февралда эса қўқон туманидаги маҳаллий бойлардан мулла муҳаммад ражаб ҳакимбоевнинг уйига ҳам нбмаълум қуролли кишилар ҳужум қилишган. мингбоши мирзақул султонбоевга ҳам ана шундай кишилар ҳужум қилиб, уни ўлдиришган. туркистон генерал-губернатори маҳкамаси махсус бўлими-нинг махфий ахборотида 1887—1898 йиллар мобайнида фарғона, самарқанд ва сирдарёда ана шундай «қароқчилик босқинлари»дан 668 таси қайд этилган. генерал-губернатор маҳкамаси махсус бўлимининг бошлиғи туркистон генерал-губернаторига ёзган маълумотида «тўполон …

удга бериш учун ижозат сўраган. * ^щ худди ўша йили фарғонадаги вазиятдан чўчиган вилоят ҳарбий губернатори аҳолидан кўз-қулоқ бўлиб туриш учун махфий сиёсий полиция хизматини ташкил этиш таклифини илгари сурди. генерал-губернатор вревский марказий ҳуку-матдан расман ижозат олгунча бундай хизмат учун, яъни махфий айғоқчилар тармоғини вужудга келтириш учун, фарғона вилоятининг ҳар бир туманига ўз ихтиёридаги маблағ-дан ойига 200 сўм ажратди. ўлканинг олий ҳарбий-сиёсий доиралари тобора кучайиб бораётган норозилик тўлқинини пасайтириш учун таъсирчан восита излай бошладилар. қу-ролли кучлар ва полиция хизматини кучайтириш тадбирлари учун бир йилнинг ўзида 5 536 417 сўм сарфланди. ҳолбуки, ундан ҳам муҳим ҳисобланган темир йўл учун бор-йўғи 190 000 сўм ажратилганини ҳисобга олсак, чор ҳукуматининг халқ ҳаракатидан нақадар хавотирга тушгани аниқ бўлади. лекин мустамлакачилар қўллаган фавқулодда жазо чоралари барибир халқ ҳаракатларини тўхтата олмади. турли-туман сиёсий чиқишлар давом этаверди. андижон яқинидаги қўқонқишлоқ волостида 1893 йил 13 февралда рўй берган воқеа рус маъмурларини ғоят таҳликага солади. пристав шаригин мингбоши сайловини …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "xix аср охирларидаги халқ ҳаракатлари"

1509449912_69562.docx xix аср охирларидаги халқ ҳаракатлари туркистонда чоризмнинг сиёсий ва иқтисодий зулмига қар-ши ҳаракатлар xix асрнинг 70-йилларидан бошланди. 1879 йилда 600 нафарга яқин оломон фарғона вилоят бошқармаси биносини қуршаб олиб, ҳарбий губернатордан марғилон туманидан олинаётган солиқларни камайтиришни талаб қилди. ўшанда вилоят ҳарбий губернатори бевосита қуролли куч ишлатишдан чўчиган. чунки 1875—1876 йилларда айни шу вилоятда бошланган пўлатхон бошчилигидаги қўзғолон ҳамда мингтепадаги 1871 йилги етимхон бошчилигидаги ғалаён рус-ларни чинакамига ташвишга солгани эсдан чиқмаган эди. оломоннинг авзойи бузуклигини англаган ҳарбий губернатор бўлажак катта жанжалнинг олдини олиш мақсадида халққа ён босиб, уларнинг талабларини ўрганиб чиқишга ваъда берди. шу мақсадда ҳайъат...

Формат DOCX, 23,2 КБ. Чтобы скачать "xix аср охирларидаги халқ ҳаракатлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: xix аср охирларидаги халқ ҳарак… DOCX Бесплатная загрузка Telegram