muhammad kalon al-muftiy samarqandiyning (xvi asr) hisob ilmiga oid risolasi

DOC 66,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1450018428_62636.doc 3 1 muhammad kalon al-muftiy samarqandiyning (xvi asr) hisob ilmiga oid risolasi muhammad ibn bobo al-mashhur bi-kaloni-l-muftiy samarqandiyning samarqan d universiteti ilmiy kutubxonasida saqlanayotgan inv. №1259608 matematikaga oid qo’lyozmalar to’plamidagi risolasi (arab-fors tillarida) muallifning xabar qilishicha meros taqsimoti (froiz ilmi) bilan shug’ullanuvchi talabalarga mo’ljallangan va o’sha davr yuristlari uchun hisob ilmidan zarur va yetarli ma’lumotni o’z ichiga oladi. shu bilan birga risolaning yozilish tarixi o;sha zamonda ham madrasalarda mashg’ulotlar turli ixtisoslik, yo’nalishlar bo’yicha olib borilganidan darak beradi. risola asrlar davomida ko’p martalab ko’chirilgan. uning universitetda saqlanayotgan nusxasi 1009 h.q./1600 mil.y. da ko’chirilgan. risolaning mazmuni bilan tanishar ekanmiz, uning ma’lum darajada ilmiy, amaliy, pedagogic-tarbiyaviy ahamiyatga ega ekanini ko’ramiz. unda ma’lumotlar sistematik bayon qilingan. olti fasldan iborat. quyida risolaning ayrim sahifalaridan ko’chirmalar, tarjima va izohlar beriladi. muallifning ismidagi “kalon al-muftiy” so’zlari uning o’sha davrlarda yuqori mansabli kishi bo’lganidan darak beradi. lekin o’zini nihoyat darajada kamtarin banda sifatida ta’riflaydi, risolani talabalarning so’roviga …

so’ng bilgingki bu bechorai zaif, muhtoj bandani parvardigori latifning himmati bilan muhammad ibn bobo al-mashhur kalonu-l-muftiy derlar. faroiz bilan shug’ullanuvchi ayrim talbalar bu faqirdan hisob ilmining faroizni o’rganish uchun zarur bo’ladigan ayrim joylarini bayon qilib risola yozishni iltimos qildilar. bunga rioya qilib, bu bechora qanchayu-qancha satrlarni qqalamdan o’tkazdi/ bilgingki hisob-ilm, noma’lum sonlarni ma’lumlari bo’yicha chiqarishning maxsus yo’llarini o’rgatadi. bu bilimning mavzui son va miqdor sonlari bo’lib, ularni bittalab kamaytirish mumkin. ba’zi sonlar bir va undan katta bo’lib, muzofga (orttirmaga, kasrga) ega bo’lmasalar, ularni mutlaq deb ataydilar. shungga ko’ra bir, ikki, o’n va hokazo saheh (butun) deyiladi. agar bu muzofi mujmalning butundan ortig’i bo’lsa, mujmal biror narsani ifodalaydi.ikkidan bir deyilganida, ikki biror narsadur. shu kabi beshdan ikkida besh – narsa. sonnig suratida 1 tursin. u holda birnng ikkiga nisbati yarim. ikkining beshga nisbati – xumson/ ular kasrdurlar. bilimdonlar sonlarni ixtilof (farq) qiladilar. sonlarni tartiblash kerak. (2-bet) har qanday son undan kichik …

if yuzni, ikki raqami ikki yuzni, uch uch yuzni, to’rt to’rt yuzni ifodalaydi. shundan so/ng ucyta boshqa murattab keladi. ularning birinchi muratttabidagi bir (raqami) ming, ikkinchisida o’n ming, - 54 - uchuinchisida yuz ming bo’ladi. bundan keyingi uch murattab oldingi murattabda minggu mingni, ikkinchisida o/n mingu mingni, uchinchisida yuz minggu mingni bildiradi; so’z mingga oshiriladi va to oxiriga yetkuncha. asl nusxaning 3,4-betlarida 2-fasl, tansif (yarmlash) bayon qilingan. mirzo ulug’bek ilmiy maktabi naidan biri ali qushchi tadz’if va tansif ko’paytirish va bo’lishning xususiy hollari ekanini ko’rsatgan edi. ushbu risolada ular alohida qaralgan. t a r j i m a si: bilgingki, faroiz uchun olti amal zarur. ularni olti faslda bayon qilamiz. ollohu ta’oloning yaratgani. b i r i n ch i f a s i. t a dz ‘ i f. agar biror sonni tadz’if qilishni xohlasang, o/ng tomondan booshlab raqamlarni ikkilantir. agar (birinchi natija) o/ndan kichik bo’lsa, uni )birinchi) raqamning …

qilishni istasang, bilgingki, oldin shu sonning o’zini yoz, so’ng chap tomondagi raqamdan boshlab tansif qil. agar uninr yarmi butun (son) bo’lsa, uning ostiga yoz, butun o bilan kasr (aralash kasr) bo’lsa, butunni o’sha raqam ostiga yoz, kasr yarimdan iborat, uni 5 deb, o’ng tomondagi raaqamning yarmiga qo’sh. agar natija butun bo’lsa, uning ostiga yoz, agar butun bilan kasr b o’lsa, butunn yoz, kasrni 5 deb o/ng tomonga o’tkaz va unda turgan raqamning yarmiga qo’shva shu tartibda davom rt. eng oxir kasr qolsa, sonning (o’ng) yoniga 0 shaklni yozasan.. 1 2 masalan, 8584 ni tansif qilishda chapdan boshla: 8 ning yarmi 4, ostiga yoz va sh.o’. natijada: 8534 . agar 870065 sonini tansif qilmoqchi bo’lsang, oldin … natijada: 870065 4292 435032 0 1 2 q o i d a: bilgingki, tadz’if va tansif o’z-aro mezondur (o’lchovdir) ya’ni biri biri bo’yicha ikkinchisining to’g’ribajarilganini tekshirish mumkin. masalan/ sonni tadz’if, so’ng tansif qilsang, o’sha …

natijada: 65421 . . 45632 111053 agar 7304 bilan 6005 ning yig’indisini topmoqchi bo’lsang, … (shu kabi) 7304 bo’ladi. 6005 13309 t o’ r t i n ch i f a s l. a y i r i sh. agar sonni boshqa sondan ayirmoqchi bo’lsan, o’sha boshqa songa manqusi minhi (kamayuvchi), ayriluvchiga manqus deyiladi. kamayuvchini, so’ng uning ostiga ayriluvchini yoz. bunda birlik brlikka, o’nlik o’nlikka, … to’g’ri kelsin. ikkala son ostidan chiziq o’tkaz. o’ng tomondan kamayuvchi birligidan ayriluvchiniini ayir. agar bu mumkin bo’lsa va qoldiq qolsa, qoldiqni chiziq ostiga birliklarda yoz. agar qoldiq qolmasa , sifr (0) yoz. agar (ayirish) mumkin bo’lmasa, kamayuvchining o’nlik raamidan 1 ni ayir, qolganini raqam tepasiga yoz, shu 1 ni 10 deb hisoblab, birliklada turgan mufradga (raqamga ) qo’sh. so’ng bu yig’indidan ayriluvchining birligini ayir. qoldiqda nima qolsa, uni chiziq ostiga yoz. agar uning o’nligida qoldiq qolmasa, yuzligidan 1 ni , bordi-yu yuzligida ham hech …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "muhammad kalon al-muftiy samarqandiyning (xvi asr) hisob ilmiga oid risolasi"

1450018428_62636.doc 3 1 muhammad kalon al-muftiy samarqandiyning (xvi asr) hisob ilmiga oid risolasi muhammad ibn bobo al-mashhur bi-kaloni-l-muftiy samarqandiyning samarqan d universiteti ilmiy kutubxonasida saqlanayotgan inv. №1259608 matematikaga oid qo’lyozmalar to’plamidagi risolasi (arab-fors tillarida) muallifning xabar qilishicha meros taqsimoti (froiz ilmi) bilan shug’ullanuvchi talabalarga mo’ljallangan va o’sha davr yuristlari uchun hisob ilmidan zarur va yetarli ma’lumotni o’z ichiga oladi. shu bilan birga risolaning yozilish tarixi o;sha zamonda ham madrasalarda mashg’ulotlar turli ixtisoslik, yo’nalishlar bo’yicha olib borilganidan darak beradi. risola asrlar davomida ko’p martalab ko’chirilgan. uning universitetda saqlanayotgan nusxasi 1009 h.q./1600 mil.y. da ko’chirilgan....

Формат DOC, 66,0 КБ. Чтобы скачать "muhammad kalon al-muftiy samarqandiyning (xvi asr) hisob ilmiga oid risolasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: muhammad kalon al-muftiy samarq… DOC Бесплатная загрузка Telegram