хiх-хх асрнинг биринчи чорагида узбек кишлок жамоаларининг этнографик хусусиятлари

DOC 53,0 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1403172833_43691.doc www.arxiv.uz хiх-хх асрнинг биринчи чорагида ўзбек қишлоқ жамоаларининг этнографик хусусиятлари ўзбекистоннинг бозор муносабатларига ўтиши, истиқлол мафкурасини яратиш, ҳуқуқий давлатни барпо этиш шароитида халқимизнинг азалий миллий қадриятлари бешиги—қишлоқ жамоаси анъана ва урф-одатларининг тарихий илдизларини чуқур илмий тадқиқ этиш ҳам тақозо этилмоқда. ижтимоий ҳаётимизда рўй бераётгаи туб ўзгаришлар, айниқса тарихий-маданий ва анъанавий қадриятларни тиклаш, уларни янгича баҳолаш халқимизнинг кўп минг йиллик тарихини истиклол мафкураси талаблари асосида холисона қайта яратишни кун тартибга қўйди. республикамиз аҳолисининг аксарият қисми қишлоқларда яшаганлиги ҳисобга олинса, қишлоқлардаги ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётни ташкил қилувчи ва бошқариб турувчи дастлабки бўғин ҳисобланмиш қишлоқ жамоалари тарихини ўрганиш ўзига хос аҳамият касб этади. республика ҳудудидаги турли воҳаларда яшовчи халқлар турмуш тарзидаги ўзига хосликлар эса бу мавзунинг тарихий-қиёсий асосда ўрганилишини талаб қилади. агар қишлоқ жамоаси ҳар томонлама тарихий-этнографик йўналишда тадқиқ этилиб алоҳида илмий объект сифатида мукаммал ёритилса ўзбекистон қишлоқ аҳолисининг ижтимоий ҳаётини ўрганишдаги кўп масалаларга аниқлик киритилади. айниқса миллий удум ва анъаналар ўз …

ида ривожланади, лекин айрим халқлар ҳам шу тарихий тараққиёт йўлидан борса-да, объектив ва субъектив омиллар таъсирида ўзига хос ривожланиш йўлига эга бўлади. шунинг учун ҳам алоҳида халқ қишлоқ жамоаси шакли ҳам турличадир. дарҳақиқат, қишлоқ жамоаси тарихий тараққиётида умумий объектив қонуниятлар билан бирга ўзига хос хусусиятлар ҳам мавжуддир. xix-xx асрнинг биринчи чоракларида қашқадарё ва сурхондарё вилоятлари ҳудудларидаги қишлоқ жамоалари ўзига хосликлари билан биринчи марта илмий йўналишда тадқиқ этилмоқда. ўзбек қишлоқ жамоасининг xix-xx асрнинг биринчи чорагидаги тизимини ўрганиш мазкур жамоанинг илк тарихини қайта тиклаш имконини беради. дарвоқъе, ўзбек жамоасининг бир қатор қадимий унсурлари сақланиб қолган. ваҳоланки, бундай унсурлар қўшни ҳалқларда аллақачон йўқолиб кетган эди. ўрта осиё ва кавказ халқларида жамоа турлича номлар билан юритилган. бу ҳол яқин бир қатор халқларда жамоанинг ёндош номлар билан аталиши қадимда улар ўртасидаги азалий этник-маданий ва этногенетик алоқалардан гувоҳлик беради. туркий тилли халқларда қишлоқ жамоаси илк ўрта асрларда «эл» атамаси билан юритилган. в. в. радловнинг фикрига кўра, …

қўлланилганлигини ва ҳозир ҳам кенг маънода ишлатилиб келинаётганлигини яхши биламиз. бу атама халқ, одамлар, мамлакат, ўлка, кишилар гуруҳи мазмунларини ифодалайди. қишлоқ ёки бир гуруҳ қишлоқлар аҳолисини англатиш учун ҳам бу атамадан фойдаланилган. бунда «эл» сўзи ҳудудий қўшничилик, қишлоқ жамоаси маъносида қўлланилган. озарбайжон ва туркманларда «эл ери» атамаси жамоа ери маъносини ифода этган . араблар истилоси ва ислом дини ёйилганидан кейин кўпгина туркий тилли халқларда қишлоқ жамоаси «жамоат» атамаси билан номлана бошланган (жамоат — жамият, йиғилиш, гуруҳ, жамоа, қишлоқ, бир гузар ёки мавзеда яшовчи кишилар ҳамжамияти маъно-лари англатади). бу сўз ўзбекларда «жамият», озарбайжонларда — «жамоат», туркман, қозоқ ва қозон татарларида — «жамоҳат», қрим татарларда — «жемаат», абазаларда «жамаат» шаклларида маълум. ўзбекларда ҳозир ҳам «жамоат ери», «жамоат жойи» сўзлари кенг қўлланилади. қишлоқ жамоаси қўни-қўшничилик муносабатларига асосланган бўлиб, у авлодларининг ўзаро хўжалик, ижтимоий ва ғоявий яқинлиги туфайли бир-бирлари билан алоқада бўлган жамоа аъзоларининг ердан жамоа бўлиб фойдалапиши хўжалик бирлигини ташкил этган. кишлоқ атрофидаги …

, ғузор, қарши), сурхондарё вилояти эса 4 та бекликдан (бойсун, шеробод, денов, сариосиё) иборат эди. хонликда 3 миллионга яқин аҳоли яшаб, 40 фоиз аҳоли шу иккала вилоят ҳудудида истиқомат қилган. беклик ҳудуди ўз навбатида амлоқдорликларга, яъни йирик қишлоқларга бўлинган бўлиб, уларни қишлоқ оқсоқоллари — аминлар бошқарган. жамоанинг маъмурий вазифасини амалдорлар, жойларда эса қишлоқ жамоалари оқсоқоллари бажариштан. жанубий ўзбекистонда қишлоқ жамоаси давлат органлари томонидан бошқариб турилган ҳамда ҳуқуқий, хўжалик ва ижтимоий муносабатларни ўз назоратига олган. минтақада қишлоқ жамоалари ўзларининг мустақиллиги, жамоа бўлиб ўзаро меҳнат қилиши, турмушининг бирлиги анъанаси, оила-никоҳ алоқалари билан ажралиб турган. қишлоқ жамоаси ўз яйлови, булоғи, пичанзорига эга бўлиб, аҳоли улардан умумий тарзда фойдаланган. сартарош, темирчи, подачи, чўпон, дурадгор ва бошқалар жамоа аъзоларига хизмат қилишиб, меҳнати эвазига натура тарзида ҳақ олишган. шунингдек, ҳар бир жамоанинг ўз тегирмони, обжувози, самовари, умумий қозони («қора қозон», «тўй қозони», «маърака қозони») ва бошқа жиҳозлари мавжуд бўлиб, умумий тарзда фойдалаништан. қишлоқ йигини, оқсоқоллар, оқсоқоллар …

жамоаси эркакларининг тўпланадиган жойлари — меҳмонлар учун меҳмонхоналар, жамоа жойлари — гап-гаштакхона (гапхона), чойхона ва мачит бўлган. турли бахтсизликлардан халос бўлиш учун кўпчилик бўлиб худойи қилиш жамоа ҳаётида муҳим роль ўйнаган. худойи одатда ўзаро маблағ тўплаш ёки баъзи ўзига тўқ кишиларнинг саховати билан ўтказилган. қашқадарё воҳасида ўтказиладиган «дарвишона» маросими ҳам шунга ўхшаш бўлиб, жамоанинг сайъ-ҳаракати билан уюштирилган. худойи одатда жамоа мачитида ўтказилиб, бутун жамоа аъзолари қатнашган ва таомни истеъмол қилишга қўшни жамоалардан ҳам одамлар таклиф этилган. наврўзда сумалак ҳам жамоа аъзоларининг фаол иштирокида тайёрланган. жамоат ишлари — суғориш тармоқлари, ҳовуз, қудуқларни тозалаш, мачит, чойхона қуриш, йўл ва кўприкларни тузатиш каби юмушлар жамоа иштиро-кида ҳашар уюштириш орқали бажарилган. жанубий ўзбекистонда ёш авлодни тарбиялашда айниқса қишлоқ жамоасининг ўрни беқиёс бўлган. инсоннинг етук бўлиб камол топиши фақат ота-онанинг эмас, балки жамоанинг асосий вазифасига кирган. ҳар бир ўғил-қизнинг маънавий баркамол бўлиши учун жамоа қайғурган, катталарни ҳурмат қилиш, ки чикларни эъзозлаш, салом-аликка ўргатиш ёшлигидан бошлаб …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"хiх-хх асрнинг биринчи чорагида узбек кишлок жамоаларининг этнографик хусусиятлари" haqida

1403172833_43691.doc www.arxiv.uz хiх-хх асрнинг биринчи чорагида ўзбек қишлоқ жамоаларининг этнографик хусусиятлари ўзбекистоннинг бозор муносабатларига ўтиши, истиқлол мафкурасини яратиш, ҳуқуқий давлатни барпо этиш шароитида халқимизнинг азалий миллий қадриятлари бешиги—қишлоқ жамоаси анъана ва урф-одатларининг тарихий илдизларини чуқур илмий тадқиқ этиш ҳам тақозо этилмоқда. ижтимоий ҳаётимизда рўй бераётгаи туб ўзгаришлар, айниқса тарихий-маданий ва анъанавий қадриятларни тиклаш, уларни янгича баҳолаш халқимизнинг кўп минг йиллик тарихини истиклол мафкураси талаблари асосида холисона қайта яратишни кун тартибга қўйди. республикамиз аҳолисининг аксарият қисми қишлоқларда яшаганлиги ҳисобга олинса, қишлоқлардаги ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётни ташкил қилувчи ва бошқариб турувчи дастла...

DOC format, 53,0 KB. "хiх-хх асрнинг биринчи чорагида узбек кишлок жамоаларининг этнографик хусусиятлари"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: хiх-хх асрнинг биринчи чорагида… DOC Bepul yuklash Telegram