янги эстетиканинг шаклланиши (хх аср узбек адабиётшунослиги)

DOC 189.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1663838665.doc янги эстетиканинг шаклланиши янги эстетиканинг шаклланиши (хх аср узбек адабиётшунослиги) режа: 1. кириш 2. санъат тушунчасининг назарий талкинлари 3. адабиёт суз санъати сифатида 4. тил ва услуб масалалари 5. ижодий жараён 6. адабий тур ва жанрлар масаласи 7. фольклор а) миллий адабиёт ва умумназарий талкин муаммолари хх асрнинг биринчи чорагида туркистонда янги эстетика шаклланди. бунинг катор объектив ва субъектив омиллари бор, албатта. аввало шуни айтиш жоизки, туркистон халки янги асрга мустамлака уларок кадам куйди. мустамлакачилик сиёсати бир томондан миллатнинг иктисодий, сиёсий ва маънавий тараккиётига гов булган булса, бошка ёкдан унинг бу йулда янги имкониятлар излашига, уйгонишига замин хозирлади. ихтиёрсиз равишда туркистонни гарб цивилизацияси билан боглаб турувчи транзистор вазифасини утади. иккинчидан, чор хукумати ва унинг тасарруфида булган мустамлака миллатлар маданий хаётида юз бераётган узгаришлар туркистон хаётига бевосита таъсир курсатди. учинчидан, мустамлака микёсида содир булган фавкулодда ходисалар (турли характердаги урушлар, исёнлар, инкилоблар каби) миллат онгида мухрини колдирди. туртинчидан, дунё халклари билан …
2
нги бадиий кашфиётлар килиш салохиятидан йироклашиш, эстетик тафаккурда куринган тургун холат, деб бахолана бошлади. шаркшунос а. н. самойловичнинг 1908 йили хева адабий мухити билан якиндан танишуви натижасида келган хулосалари эътиборимизни тортади: «ахмад табиб ва бошка хеваликларнинг, умуман урта осиёликларнинг, - деб ёзади олим, чигатой адабиёти олтин асрининг шеърий асарларини чиндан хам кур-курона, рангсиз ва жонсиз такрор этувчи хозирги урта осиё туркий шеъриятига нохуш муносабатларида мутаассиб урта осиё ва бошка мусулмон-туркий мамлакатлар ва областларда булгани каби янги даврнинг бошланишидан бир нишона кураман». профессор бегали косимов шоир ва драматург иброхим давроннинг «адабиётимиз ва шоирларимиз» (твг, 1909, 47-сон.) номли маколасини янги эстетик карашлар нуктаи назаридан текширар экан, шундай хулосага келади: «муаллиф (и. даврон – у. ж.) шоирнинг ижтимоий тушунчасини, давр эхтиёжларини хис этиш ва кондира олиш даражасини иктидори мезони килиб олмокда»1. шунга якин карашни биз хожи муъинда хам учратамиз: гуфтан аз шеър нагуфтан аъло, максуд аз шеър бибошад маъно... (яъни шеър айтишдан масад, …
3
эди. маколада замондош шоирлар ижод этаётган асарлар гоявий-тематик жихатдан иккига ажратилади: ишкий шеърлар, миллий шеърлар. муаллиф ишкий шеърлар деганда, асосан, анъанавий шеърларни назарда тутади. анъанавий шаклнинг кур-курона такрорига, хусусан, мувашшахчиликка карши чикади. миллий уларок замонавий мазмун ва шаклга эга булган асарлар ёзилиши, уларда миллатнинг орзу-армонлари акс эттирилиши, хар кандай бадиий асар миллат тараккийсига хизмат килиши лозимлигини таъкидлайди. татар замонавий шеърияти, жумладан абдулла тукай ижодини ибрат килиб курсатади.4 мирмухсинга жавобан васлий самаркандий «шеър ва илми балогат» номли макола билан чикади.5 шарк адабиётшунослигида «илми балогат» ва «мухассиноти лафзия» каби истилохлар шеърнинг мазмун-мохияти, шоирнинг ифода йусинидаги нозиклик каби хусусиятларни узида мужассам этади. бу илмлар туркий шеъриятда хам (навоий, бобур, фуркат кабилар ижодида) узининг юкори чуккисига кутарилган, васлий каби даврнинг анъанавий шоирлари эса уни мукаммал эгаллаган эдилар. бирок кейинги даврларда илми балогат баъзан ута жун, хатто бир ёклама талкин этилардики, мирмухсин айнан шундай жихатларни танкид этган эди. иккинчидан, у миллий шеърлар деганда янги замон …
4
-ислох» журналлари сахифаларида хам давом этгани маълум. абдулла авлонийнинг машхур «гапурманглар» радифли шеърини хам маълум маънода уз замондош шоирларига мурожаати, жорий адабий карашлар билан бахси дейиш мумкин. куйидаги мисраларда адибнинг мавжуд эстетик тамойиллардан коникмаётганлиги яккол акс этган: сиза арзим будур, эй шоирон, ишкия назм этманг, калам кош, зулфи сунбул, сарви коматдан гапурманглар!.. шеърнинг сунгги байтида янги эстетик карашнинг учкунларини курамиз. хусусан, у: келинг, эмди ёзайлук, сузлашайлук камчиликлардан, етар хижронлиг эмди, жоми ишратдан гапурманглар!..8 деб ёзар экан, айнан миллатнинг маънавий, иктисодий турмушидаги «камчиликлар»ни кузда тутади. бундай фикрлари билан а.табибий, и. даврон, м. фикрий, х. муъин, чулпон карашларини тасдиклайди. даврининг етук шоирларидан булган анбар отин бир газалида: шоир эрсанг, вакти-вакти бирла мушоира кил, ул хазиний тудасига кирибон мунозара кил... деб ёзган, бирок мунозаранинг максади борасида маълум ишоралар билан чекланган эди. асосий максад шоиранинг бошка бир шеърида очик-ойдин ифода топган. мазкур газал даврининг илгор шоири: диний-тасаввуфий, ижтимоий-маърифий мавзуларда калам тебратган каримбек камийга мурожаат …
5
отиннинг оппозицияси очик куринади. шоира узи билан маслакдош шоирлар сифатида мукимий, завкий ва шавкийларни тилга олади. бундан шаклланиб келаётган янги эстетика бевосита анъанавий эстетиканинг таркибидан усиб чиккани англашилади. негаки, шоира ажратиб курсатган хар икки гурух вакиллари ижодида вакти-вакти билан анъанавий эстетика хамда янги эстетиканинг синтези кузга ташланади. масалан, анбар отин бевосита мурожаат этган камий ижодида, хали xix асрнинг 90-йилларидаёк ёзилган шундай мисралар учрайдики, унинг мазмунига эътибор килайлик: укунг ашъори бикру фикрни айланг тасарруфким, аторуд ташласун кулдан каламни кукда хайратдин...10 яъни: шундай шеър укингки, ундаги мазмун (фикр)нинг зурлигидан аторуд (каламкашларга хомий юлдуз) хайратда колсин ва кулидаги каламини ташлаб юборсин. демак, шоир шеърдаги фикр (интеллект)нинг ахамиятини юкори куймокда. шеърнинг таъсир кучини, бадиий юксаклигини мазмунда, деб таъкидламокда. узбек адабиётига янги адабий тур ва жанрларнинг кириб келиши узига хос эстетик ходиса, миллат тафаккуридаги кутарилиш жараёни десак, хато булмайди. маълумки, 10-йилларда узбек адабиёти янги шеърий шакллар билан бир каторда, тамоман ноанъанавий булган насрий ва драматик …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "янги эстетиканинг шаклланиши (хх аср узбек адабиётшунослиги)"

1663838665.doc янги эстетиканинг шаклланиши янги эстетиканинг шаклланиши (хх аср узбек адабиётшунослиги) режа: 1. кириш 2. санъат тушунчасининг назарий талкинлари 3. адабиёт суз санъати сифатида 4. тил ва услуб масалалари 5. ижодий жараён 6. адабий тур ва жанрлар масаласи 7. фольклор а) миллий адабиёт ва умумназарий талкин муаммолари хх асрнинг биринчи чорагида туркистонда янги эстетика шаклланди. бунинг катор объектив ва субъектив омиллари бор, албатта. аввало шуни айтиш жоизки, туркистон халки янги асрга мустамлака уларок кадам куйди. мустамлакачилик сиёсати бир томондан миллатнинг иктисодий, сиёсий ва маънавий тараккиётига гов булган булса, бошка ёкдан унинг бу йулда янги имкониятлар излашига, уйгонишига замин хозирлади. ихтиёрсиз равишда туркистонни гарб цивилизацияси билан боглаб туру...

DOC format, 189.0 KB. To download "янги эстетиканинг шаклланиши (хх аср узбек адабиётшунослиги)", click the Telegram button on the left.