туркистон мухторияти ва унинг такдири

DOC 114.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1402712041_42979.doc www.arxiv.uz туркистон мухторияти ва унинг тақдири режа 1. туркистон мухториятининг ташкил топиш жараёни 2. туркистон мухториятининг халқ оммаси томонидан қыллаб-қувватланиши. 3. мухториятнинг большевиклар томонидан қонга ботирилиши. 4. туркистон мухториятининг тарихий ахамияти. 1917 йил 27 февралда петроградда былган демокра​тик инқилоб туркистон улкасига хам ыз таъсирини ытказди. туркистонда янги жамият куртакларини шакллантириш учун харакат бошланиб кетди. туркистон ижтимоий-сиёсий хаётида ылка мухторияти масаласи асосий масала былиб қолди. туркистонга мухторият макомини бериш гояси нафақат демократик зиёлилар орасида, хатто оддий одамлар ыртасида хам анча оммалашган эди. 1917 йилнинг март-апрел ойлари ылканинг сиёсий уй\онишида бурилиш даври былди. туркистон жадидлари, миллий зиёлилари ва ислом уламоларининг етакчилари былган махмудхыжа бехбудий (1875-1919), мунаввар +ори (1878-1931), убайдуллахыжа асадуллахыжаев (убайдулла хыжаев; 1882-1938), фитрат (1886-1938), файзулла хыжаев (1896-1938), садриддин айний (1878-1954), мустафо чықай (1886-1941), мухаммаджон тинишбоев (1879-1939), шерали лапин (1868-1919), ахмад закий валидий (1890-1970), обиджон махмудов (1858-1936) ылкада янги ташкил қилинган «шурои исломия» (1917 йил март), шырои уламо» (1917 йил июн), …
2
усулмонлари қурултойи утказилди. 1917 йил 16-23 апрелда тошкентда былган i курултойда демократик россия таркибида туркистон мухториятини ташкил этиш \ояси ол\а сурилди. бу \оя туркистон халқларининг ыз миллий давлатчилигини тиклаш йылидаги дастлабки қадами эди. бутунтуркистон мусулмонлари i қурултойининг охирги мажлисида марказий рахбар орган — туркистон улка мусулмонлари кенгаши (краймуссовет) ташкил этилиши хақида карор қабул килинди. уни тызишдан асосий мақсад миллий озодлик щаракатига ташкилии ва марказлаштирилган хусусият касб этиш учун бир-бири билан тарқоқ алокада былган жамият, кумита ва иттифокларни бирлаштириш эди. туркистон мусулмонлари маркази кенгашига мустафо чықай раис, валидий бош котиб, мунаввар кори, бехбудий, у. хужаев, о. махмудов, тошпулатбек норбутабеков, ислом шоахмедов ва бошқалар аъзо қилиб сайланди мунаввар к,ори ва садриддинхон шарифхужа бошчилигида тошкент кумитаси тузилди. шунингдек, бехбудий рахбарлигида самарқанд ва носирхон тыра етакчилигида фар\она былими хам ташкил топди. марказий шуронинг органи сифатида «нажот» (мущаррири - мунаввар қори), кейинчалик «кенгаш» (мухаррири — валидий) газеталари чиқа бошлади. шунингдек, 1917 йилда нашр қилинган «улу\ …
3
илот аьзолари туркистон мустакиллиги учун кураш олиб бордилар. 1917 йил июн ойида мунаввар қори бошчилигидаги «шурой исломия» ташкилотидан «шурои уламо» ажралиб чикди. шерали лапин унинг тошкент шуъбасига асос солди. орадан кып вақт ытмай, +ықон шахрида хам «шырои уламо» жамияти тузилди. лекин икки жамият ыртасида \оявий ихтилофлар мавжуд былиб, улар бир-бири билан келиша олмасдилар. чунки «шурои уламо» жамияти дастурида ислом динининг анъанавий асослари быйича иш кыришини маълум килса-да, аслида лапин бошчшилигидаги тошкент уламочилари аввал рус монархияси, сунгра большевизм \оялари билан ыз щаракатларини мувофиклаштиришга бехуда уриндилар. «шурои уламо» жамияти ыз мақсадлари тар\иботи учун «ал-изох» журналини чиқара бошлади (мухаррири - абдумалик хожи набиев) щар икки жамият ыртасида \оявий кураш, хусусан, матбуот сахифаларида авж олиб кетди. 1917 йил 10 сентябрда тошкентда бутунтуркистон мусулмонларининг ii қурултойи очилди. «шурои исломия» ташаббуси билан чакирилган ушбу қурултой хокимиятни ишчи, солдат ва дехкрн депутатлари советларига беришга карши чикди. ушбу кырултойда қабул килинган резолюцияларда миллий демократия ызи тутадиган йулнинг мухим …
4
и. ыша пайтда тошкентда нашр қилинган «улу\ туркистон» газетасида ёзилишича, «+урултой мулла мухаммадхыжа эшон ва мулла сиддикхыжа эшонларнинг бошқарув шакли хақидаги нуткларини тинглаб, дуою ижобат ила туркистон мухториятини тайин этишга жазм қилди». +урултой мухториятга «туркистон федератив республикаси» деган номни қуйиб, парламент республикаси асосида тызилажак булгуси давлат тызумининг бош тамойил ва меъёрларини белгилаб берди. шу тарзда туркистонда мухторият хукумати юзага келмасдан анча олдин жамиятнинг кенг қатламлари вакиллари, ил\ор зиёлилар бу щаракатда фаол қатнашиб, унинг пойдеворини яратишга замин хозирладилар. 1917 йил 25 октябрда (янги сана билан 7 ноябрда) қурол кучига таянган в.и. ленин бошчилигидаги большевиклар (коммунистлар) петроградда муваққат хукуматни агдариб ташлаб, хоқимиятни зуравонлик йули билан эгаллашди. россиянинг марказида юз берган воқеаларнинг акс-садоси орадан кып ытмай туркистонга хам етиб келди. 28 октябрда тошкентнинг янги шахарида европалик ишчилар ва солдатлар большевикларнинг кутқуси билан қуролли тукнашувларни бошлаб юборилди. улар генерал коровиченко кисмларидан устун келдилар. 1 ноябрда коровиченко ва мувақкат хукуматнинг туркистон комитети қамоққа олинди. тошкентда …
5
ридан бири кейинчалик қуйидаги фикрни эътироф этишга мажбур былган эди: *туркистон бир неча ын йиллар мобайнида чоризм мустамлакаси былиб келди ва бу \оя барча ижтимоий кайфият ва муносабатларда ызининг учмас мухрини қолдирди. самодержавие томонидан олиб борилган мустамлакачилик кайфияти ва сиёсати амалдорлар ва хизматчи унсурлардан ташқари қатто рус темирйулчиларига хам ыз таъсирини ытказган эди. шунинг учун тынтаришнинг бошидаёқ, совет \оқимиятини бу ерда фақат рус кишилари амалга оширди. туб ахолидан эса мустамлакачи махаллий хоқимиятга алоқадор кишиларгина унда қатнашиши мумкин былиб, туб ахолининг қолган кисми учун бу \оя бегона ва тушунарсиз эди». 1917 йил 15-22 ноябрда тошкент шахрида былиб ытган ылка ишчи, солдат ва дехкон депутатлари советларининг iii съездида 15 кишидан иборат хукумат—туркистон ылкаси халқ комиссарлари совети тузилди, унда 8 ырин сул эсерларга, 7 ырин большевиклар билан максималистларга берилди. бирок, хукумат фақат европаликлардан иборат былди. туркистон хкс раиси лавозимини касби чизмачи былган большевик ф. колесов эгаллади, харбий комиссар қилиб извошчи перфильев, бошқа комиссарлик …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "туркистон мухторияти ва унинг такдири"

1402712041_42979.doc www.arxiv.uz туркистон мухторияти ва унинг тақдири режа 1. туркистон мухториятининг ташкил топиш жараёни 2. туркистон мухториятининг халқ оммаси томонидан қыллаб-қувватланиши. 3. мухториятнинг большевиклар томонидан қонга ботирилиши. 4. туркистон мухториятининг тарихий ахамияти. 1917 йил 27 февралда петроградда былган демокра​тик инқилоб туркистон улкасига хам ыз таъсирини ытказди. туркистонда янги жамият куртакларини шакллантириш учун харакат бошланиб кетди. туркистон ижтимоий-сиёсий хаётида ылка мухторияти масаласи асосий масала былиб қолди. туркистонга мухторият макомини бериш гояси нафақат демократик зиёлилар орасида, хатто оддий одамлар ыртасида хам анча оммалашган эди. 1917 йилнинг март-апрел ойлари ылканинг сиёсий уй\онишида бурилиш даври былди. туркистон жадидл...

DOC format, 114.0 KB. To download "туркистон мухторияти ва унинг такдири", click the Telegram button on the left.