vii-viii асрларда мовароуннахрда маданият ва педагогиканинг яратилиши

DOC 224.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1403347546_45009.doc vii-viii асрларда мовароуннаҳрда маданият ва педагогиканинг яратилиши режа: 1. халк огзаги ижодиётида тарбия 2. туркий халклар ёзма маърифий ёдгорликлар 3. ислом дин ва хадисларда таълим – тарбия 4. куръони карим халқ оғзаки ижодиёти асрлар бўйи меҳнат жараёнида инсонни орзуси негизида шаклланиб борган баркамол инсонга қаратилган халқ оғзаки ва ёзма ёдгорликларида, яъни эртак, достон, қўшиқ, топишмоқ, тез айтиш, масал, матал, мақол, ривоят ва ҳикоятларида ўз аксини топган. халқ оғзаки ижодиёти аста-секин кенг тус олиб, ривожланиб борган. шу зайлда инсонларда педагогик маданият ва меросга ихлос ва интилиш вужудга келган ва унга амал қилина бошланган. халқ оғзаки ижодиётида аввало баркамол инсон учун илм ва ҳунар зарурлиги таъкидланади. “шойликдан илм афзал” эртагида ота билан фарзандлари ўртасида қуйидагича суҳбат ўтади: кенжа ўғил отасига: - отажон, мен давлат эмас, илм афзал дейман. мени мактабга беринг, ўқийман. насиҳатингизга амал қиламан. кўзингиз очиқли-гида илмли бўлиб қолай. шари бир мол-давлат менга тегмайди! – дебди. мўйсафиднинг димоғи чоғ бўлиб: …

ни эшитиб, менга молу давлат тегмас экан, ўқиб бир кунимни кўрадиган бўламиз, деб ўйлаб, илм афзал деб тўғри айтяпти. давлат, бебаҳо нарса, бугун бор, эртага йўқ бўлиб кетади. давлат албатта ширин кўринади, аммо азоби бисиёрдир. кунингиз битиб қазо қилсангиз, акаларим давлат деб бир-бири билан жиққамушт бўлишади, нарсаларимизни акка-тикка қилишади. акаларимнинг еттови давлат зўр, дедилар. шу нотўғри! отамнинг моли фарзандга сира буюрмайди. мен бўлсам илмни афзал деб айтаман. халқ яратган ҳикояларда донишмандлик, ақл ва заковат алоҳида ўрин эгаллайди. “нон ва китоб” эртагидан: - хаётда энг зўр ҳам, азиз ҳам сенсан. мени ҳам сен дунёга келтириб, вояга етказдинг. шу боисдан бир умр сенга таъзим қилишни ўзим учун бурч деб биламан, - деди ақл китобга. - о, дўстгинам, менга келганда зеҳнингни жиловлай олмай сал бўшатиб юбординг. шилмасанг билиб, қулоғингга қуйиб ол. мендан ҳам кўра азизроқ нарса бор. шу – нон! мен нон олдида қарздорман, - жавоб қилди китоб. - нон?! – таажубланди ақл. …

нларнинг дардига малҳам бўлишга ундаган: меҳмон келса ўтказгил, хордиқ олиб тинч бўлсин. оти ҳам ёруғликда, арпа, сомонга тўйсин. эшитиб ота-онангнинг сўзларини қадрла... хуллас, маҳмуд қошғарийнинг девонида ота-боболаримиз-нинг инсон хулқи, одоби, хатти-ҳаракати, турмушдаги уриниш-ларига доир жуда кўп панд-насиҳатлар, маърифий фикрлар мужассамланган. ўрта осиё халқларининг дастлабки ёзма ёдгорликларида, масалан, “авесто”да аждодларимизнинг қадимги аҳлоқий-дидактик қарашлари, таълим-тарбия ҳақидаги фикрлари у ёки бу даражада ўз аксини топган. “авесто” таълимотига кўра, икки куч: яхшилик (яхшилик кучларига ахура, мазда) ва ёмонлик (ёмонлик кучлари ангра манüю) мавжуд бўлиб, улар бир-бирларига абадий муросасиздир-лар. яхшилик кучларига инсонларни юксак фазилатларига асосланиб доимо инсонга жисмоний, аҳлоқий, ақлий, табиатни ҳимоя қилиш, гўзаликка доир жуда кўп муаммолар мужассамлаш-ган. жумладан, зардўшт муножотларида яздондан ерда деҳқончи-лигу чорвачиликни ривожлантириш учун бандиларининг соғлом, бақувват бўлишини таъминлаши илтижо қилинган, яхши иш, яхши хулқ, яхши одат уларда барқарор бўлиши тиланган. “авесто”да оила гигиенаси, атроф-муҳитни, аҳоли яшайдиган жойларни тоза тутиù, кўча, ҳовли, сув ҳавзалари, ариқ ва чашмаларни ифлос қилмаслик ҳақида махсус …

аънавий тарбия манба - ўрхун-энасой ёзуви ёдгор- ликлари қадимги аждодларимизнинг таълим ва тарбия ҳақидаги фикрлари тарихини ўрганишда ҳам муҳим аҳамиятга эга. улар орасида “тунюқуқ битиги” (712-716 йилларда ёзилган) ҳамда “қўл тигин битиги” (732 йилда ёзилган) айниқса қимматлидир. хар икки битик – тахта тошларга ўйиб ёзилган ва ўша тарихий шохларнинг қабрлари устига ёдгорлик сифатида ўрнатилган. мазкур ёдгорликларда, бир томондан, бизга турк ҳоқонлиги-нинг пайдо бўлиши, мустаҳкамланиши, атрофдаги элатлардан ҳимоя қилиниши, ҳудудини кенгайтириш учун олиб борилган курашлар ҳақида батафсил маълумотлар бор. ана шу жангу жадал-ларнинг тафсилотларида халқнинг ҳамжиҳатлиг, бирлиги, мардлиги ёритилган, кишиларни жасоратга, ватан йўлида фидоийлик кўрсатишга чақирилган. тунюқуқ фаолияти ҳушёрликка, тадбир-корликка, билимдонликка, эл-юрт учун, ватан ҳимояси учун жонни фидо қилишга чақирса, қўл тигиннинг ҳаёти, мустақилликни, марказий ҳокимиятнинг бутунлигини сақлаб қолиш йўлидаги шижоати ва матонати, ватанпарварлик ҳиссини тарбиялайди. мазкур битиклардаги “илмсиз кишининг сўзига ишониб, унга яқинлашиб кўп киши ўлди”, “уй дунёгагина қарайдиган, кўзига фақат мол-мулк кўринадиган беклар, сизлар гумроҳсизлар”, “ундан кейин тангрим ёрлақасин, …

ни берди. 1972 йилда филология фанлари доктори а.п.қаюмов “қадимият обидалари” китобида бошқа битиглар таржимаси билан бир қаторда култегин битигининг таржимасини ҳам берди. ¢.абдураҳмонов ва профессор а.рустамовлар ҳам бара йирик ўрхун битигларини ўзбек тилига ағдардилар. култегин битигтош мармарга ўйилган бўлиб, қалинлиги қирқ бир сантиметр, баландлиги уч метру ўн беш сантиметр, туб қисми-нинг қалинлиги бир метр йигирма тўрт сантиметр бўлиб юқорига торайиб борган. мармар тахтанинг ўртасига беш бурчакли қалқон шаклида баландлиги олтмиш тўрт сантиметр, кенглиги қирқ сантиметрли лавҳа ўрнатилган. лавҳада архар сурати тасвирланган ҳоқонлик тамғаси нақш қилинган. орқа томонига битигтошнинг ўрнатилиш тарихи хитой ёзувида битилган. шитигтошнинг юз томонига қирқ сатр, ўнг ва чап томонларига ўн уч сатрдан ёзув битилган. меҳнатсеварлик ғоясининг улуғланиши ирқ битигининг асосий мавзуларидан биридир. агар одам ўз меҳнатидан мамнун бўлса, бу яхши фазилат. мана ўша эпизод: “камбағал одамнинг ўғли ишлашга борди, хурсанд бўлиб келар дер, шундай билинглар: яхшидир бу” (30). ирқ битигидаги бундай реалистик саҳналар қадимги туркий адабиётида миф …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "vii-viii асрларда мовароуннахрда маданият ва педагогиканинг яратилиши"

1403347546_45009.doc vii-viii асрларда мовароуннаҳрда маданият ва педагогиканинг яратилиши режа: 1. халк огзаги ижодиётида тарбия 2. туркий халклар ёзма маърифий ёдгорликлар 3. ислом дин ва хадисларда таълим – тарбия 4. куръони карим халқ оғзаки ижодиёти асрлар бўйи меҳнат жараёнида инсонни орзуси негизида шаклланиб борган баркамол инсонга қаратилган халқ оғзаки ва ёзма ёдгорликларида, яъни эртак, достон, қўшиқ, топишмоқ, тез айтиш, масал, матал, мақол, ривоят ва ҳикоятларида ўз аксини топган. халқ оғзаки ижодиёти аста-секин кенг тус олиб, ривожланиб борган. шу зайлда инсонларда педагогик маданият ва меросга ихлос ва интилиш вужудга келган ва унга амал қилина бошланган. халқ оғзаки ижодиётида аввало баркамол инсон учун илм ва ҳунар зарурлиги таъкидланади. “шойликдан илм афзал” эртагида ота...

DOC format, 224.0 KB. To download "vii-viii асрларда мовароуннахрда маданият ва педагогиканинг яратилиши", click the Telegram button on the left.

Tags: vii-viii асрларда мовароуннахрд… DOC Free download Telegram