шарқ ижтимоий тафаккур тарихида бошқарув ходими ва давлат хизматчиси маънавиятининг ахлоқий мазмуни

DOC 127,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1712994090.doc шарқ ижтимоий тафаккур тарихида бошқарув ходими ва давлат хизматчиси маънавиятининг ахлоқий мазмуни ўзбекистонда европа демократик давлатларига хос хусусиятлар билан бирга, шарқ давлатчилигининг халқимиз руҳиятига хос ва мос тажрибаларининг сақлаб қолинганлиги мақсадга мувофиқдир. буни, барча бошқарув тизимида етакчи мавқега эга бўлган ходим -вазир фаолияти ва вазирлик мансаби мисолида кўрсак бўлади. вазирлик хизмати ҳозирги дунё давлатчилигининг муҳим бўғини ҳисобланади. аммо у бизда жуда қадим замонлардан бери ижроия ҳокимиятининг энг мақбул шакли бўлиб келган. доно ва тадбиркор вазирларнинг иш тажрибаси, сиёсатдонлиги, маънавий-ахлоқий сифатлари ҳозир ҳам бизга ибрат бўлмоқда. вазир қадимий давлатчилигимизда юқори мавқени эгаллаган масъулиятли мансаблардан, яъни давлат аркони, устунларидан бири бўлиб, у мамлакатни идора қилиш, унинг ички тартиби, осойишталигини сақлаш, зарур ижтимоий масалаларни ҳал этишда подшога ёрдам берувчи катта обрў-эътиборга молик амалдор шахс ҳисобланган. имом ғаззолий фикрича, яхши вазир - «подшоҳнинг яқин ёрдамчиси, сирдошидир ва мамлакатнинг ички ва ташқи ишлари ҳамда вилоятлар ва хазинанинг ободонлиги вазирдандир, подшоҳликнинг зебу зийнати, қудрат ва …

ончи, «шоҳнома» (фирдавсий), «кутадғу билиг» (юсуф хос ҳожиб), «дастур ул-мулук» (имом -ғаззолий), «китоб ул-вузаро» (хилол), «иршод» (ёқут), «китоб уд-диёрат» (шабуштий), «сиёсатнома» (низомул-мулк), «қобуснома» (кайковус), «дастур ул-вузаро» (хондамир), «ахлоқи муҳсиний», «анвори суҳайлий» (кошифий) каби асарлар шундай манбалардан. маълумки, вазир сўзи арабча «визр» сўзидан олинган бўлиб, «визр» юк, оғирлик деган маъноларни англатади. («вазара» -юкни кўтариб юрмоқ, катта вазифани зиммага олмоқдир). «визр» сўзи гуноҳ маъносини ҳам билдиради. шу икки маънони назарда тутган алишер навоий «маҳбуб ул-кулуб» асарида бундай ёзган эди: «вазир» «визр» дан муштакдур ва бу феъл анинг зотиға ал-ҳақ ва аляқдур» («вазир» сўзи «визр» дан келиб чиққандир ва бу феъл (яъни юк кўтариш, гуноҳли бўлиш) унинг табиатига энг тўғри ва энг лойиқ таърифдир). шундай қилиб, вазир давлат юкини кўтариб, подшога кўмаклашадиган мансаб эгаси бўлган. вазир подшонинг бевосита ёзув-чизув, ҳисоб-китоблари, амалий ишларини юргизувчи подшо амру фармонларини ҳаётга татбиқ этувчи юқори мансабли шахс ҳисобланган. у давлат қудратини ошириши, хазина тўплаши, кирим-чиқимларни назорат қилиши лозим …

ифатида шуҳрат қозонганлар, уларнинг ишлари бошқаларга намуна қилиб кўрсатилган. шуниси аниқки, вазирлик вазифалари ва шу билан боғлиқ девон тузиш тартиби (канцелярия) бирданига шаклланган эмас. чамаси, дастлаб вазирлар кўпроқ подшонинг маҳрами ва маслаҳатчиси сифатида намоён бўлган. осаф, ҳомон, бузургмеҳр, асосан, маслаҳат бериш, ҳикматли, доно фикрлар баён этиб, подшога насиҳат қилиш билан машғул бўладилар. улар давлат ишларига, сиёсатга аралашсалар ҳам, аммо доимий равишда муайян вазифани адо этиб турмаганлар. масалан, фирдавсийнинг «шоҳнома» сида тасвирланишича, бузургмеҳр (фирдавсий бузражмеҳр деб атайди) оташпарастлар руҳонийсининг шогирди бўлган. у «авесто» китобини пухта ўрганиб, уни тўлиқ тафсир этади ва бу илмни ҳаётга татбиқ қила оладиган заковатли одам бўлиб етишади. «шоҳнома» да бузургмеҳр нўширавон тушини таъбирлаш учун саройга олиб келинади ва у донолиги билан подшога ёқиб қолади. бузургмеҳр бирор мансабни уддалай олган эмас, у сарой аёнларига илм-ҳикматдан дарс бериб, одамийлик, адолат, ростлик, карам-саховат ҳақида чуқур маъноли гаплар айтади. аммо бора-бора вазир сиймосида ҳикмат, илму дониш эгаси бўлиш билан бирга амалиётчилик, …

темурийлар даврида ҳам давом этди. вазир ишини назорат қилиш, шубҳасиз, давлат бошлиғи - подшога тегишли бўлган. вазирлар мунтазам равишда подшо ёки халифага ҳисоб бериб турганлар. шунинг учун подшо ҳамда вазир муносабати давлат ривожи учун муҳим аҳамиятга эга эди. подшо ўз аъёнлари наздида ҳам, халқ наздида ҳам вазирнинг қадр-қиммати ва иззат-обрўсини жойига қўйиши ва айни вақтда, қаттиққўллик билан ундан иш талаб қилиши лозим эди. амир темур, маълумки, барча давлат хизматчиларини, жумладан, вазирларни ҳам «хавфу ражо» (қўрқув ва умидворлик) орасида сақлаб юрган. соҳибқироннинг бу усули унинг «тузуклар» да яхши ёритилган. «яхшиларнинг бошини силадим, ёмонлар, мунофиқларни жазоладим», - дейди темур. бу усул кейинги темурий подшолар томонидан ҳам давом эттирилган. ҳусайн воиз кошифий «ахлоқи муҳсиний» асарида бу усулни «лутф ва қаҳр» деб атайди: «баҳиман подшо бир ҳакимдан: «мулозимлар тарбиясининг асосини нимага қуриш керак? - деб сўради. ҳаким жавоб бериб дедиким, икки нарса (асосига) қуриш керак: бири лутф ва бири қаҳр. султон қаҳрининг асари ва …

наср форобий, юсуф хос ҳожиб, абу райҳон беруний, абу али ибн сино, амир темур, алишер навоий, бурхониддин марғилоний, воиз кошифий каби алломаларнинг адолат тўғрисидаги машҳур асарлари вужудга келади. бу ютуқлар мустақиллик даврида миллий давлатчилигимиз учун бебаҳо хазина ролини ўйнамоқда. форобий мулоҳазаларига кўра ҳақиқий давлат уч нарса - фозил жамият, адолатли тузум ва одил раҳбар асосида ташкил топади ва бу давлатнинг идорасида давлатнинг учала асоси ўз ўрни ва вақти билан тенг иштирок этади. ана шу асосларнинг ўзаро мувофиқлиги, мақсадга кўра бир йўналишдалиги ҳамда вазифа жиҳатидан аниқ ва ҳақиқатга қаратилган хатти-ҳаракати ҳақиқий давлатнинг юксак тараққиётини таъминлайди. форобий жамият мавжуд бўлган жойда бошқарув албатта мавжуд бўлишини, жумладан фозил жамият ҳам бошқарув тизимига эга бўлишини таъкидлайди. унинг таъбирича фозил жамиятда халқ бошқарувчи куч бўлади, аммо унинг иродасининг жамиятнинг ҳамма ерида, ҳар бир табақасида мувофиқлик касб этишини, ўсиб, ривожланиб ва қатъи табиийлашган қоидали йўналишга айланиб боришини адолатли бошқарув тизими таъминлайди. бошқарув тизими зиммасида жамиятни бузилишлар, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "шарқ ижтимоий тафаккур тарихида бошқарув ходими ва давлат хизматчиси маънавиятининг ахлоқий мазмуни"

1712994090.doc шарқ ижтимоий тафаккур тарихида бошқарув ходими ва давлат хизматчиси маънавиятининг ахлоқий мазмуни ўзбекистонда европа демократик давлатларига хос хусусиятлар билан бирга, шарқ давлатчилигининг халқимиз руҳиятига хос ва мос тажрибаларининг сақлаб қолинганлиги мақсадга мувофиқдир. буни, барча бошқарув тизимида етакчи мавқега эга бўлган ходим -вазир фаолияти ва вазирлик мансаби мисолида кўрсак бўлади. вазирлик хизмати ҳозирги дунё давлатчилигининг муҳим бўғини ҳисобланади. аммо у бизда жуда қадим замонлардан бери ижроия ҳокимиятининг энг мақбул шакли бўлиб келган. доно ва тадбиркор вазирларнинг иш тажрибаси, сиёсатдонлиги, маънавий-ахлоқий сифатлари ҳозир ҳам бизга ибрат бўлмоқда. вазир қадимий давлатчилигимизда юқори мавқени эгаллаган масъулиятли мансаблардан, яъни давлат ар...

Формат DOC, 127,0 КБ. Чтобы скачать "шарқ ижтимоий тафаккур тарихида бошқарув ходими ва давлат хизматчиси маънавиятининг ахлоқий мазмуни", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: шарқ ижтимоий тафаккур тарихида… DOC Бесплатная загрузка Telegram