boshlang’ich sinflarda gapning bosh bo’laklarini o’rgatish

DOCX 125 pages 111.4 KB Free download

125 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 111.4 KB

File type DOCX

Pages 125

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 125

microsoft word - boshlangich_sinflarda_gapning_bosh_bolaklarini_orgatish o’zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi a.qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika instituti o'zbekiston respublikasi xalq ta'limi vazirligi a.qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika instituti ( 10 ) boshlang`ich ta'lim nazariyasi va amaliyoti kafedrasi «himoya qilishga ruxsat beraman» boshlang’ich ta’lim pedagogikasi fakulteti dekani dots. rabbimov m.t. « » 2013 y. 5141600 – boshlang’ich ta’lim va sport tarbiyaviy ish yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun “boshlang’ich sinflarda gapning bosh bo’laklarini o’rgatish” mavzusida bajarilgan bitiruv malakaviy ishi bajaruvchi: boshlang’ich ta’lim pedagogikasi fakulteti iv kurs talabasi rasulova gulmira ilmiy rahbar: boshlang’ich ta’lim nazariyasi va amaliyoti kafedrasi katta o’qituvchisi, fil.f.n. ibragimova f.e. ishni himoyaga tavsiya etaman: (imzo) (ilmiy rahbar ismi va sharifi) bmi «btn va a » kafedrasi yig’ilishining qarori bilan (qaror № , 2013 y.) himoyaga tavsiya etilgan. kafedra mudiri: (ismi va sharifi) (imzo) jizzax– 2013 mavzu: boshlang’ich sinflarda gapning bosh bo’laklarini o’rgatish reja: kirish i. bob. o`zbek tili sintaksisida gap bo`laklarining …

2 / 125

voji va uning taraqqiyoti yo`llarini belgilab berishda, o`rganishda yangi davr ochdi. prezidentimiz islom karimov «har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat yer osti va yer usti boyliklari bilan, harbiy qudrati va ishlab chiqarish salohiyati bilan, birinchi navbatda o`zining yuksak madaniyati va ma'naviyati bilan kuchlidir»,- degan edilar. shu bois mamlakatimizning istiqlol yo`lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma'naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta'lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan yo`nalashtirish asosida jahon andozalari va ko`nikmalari darajasiga chiqarish maqsadiga katta ahamiyat berib kelinmoqda. bizning tanlagan malakaviy bitiruv ishimizning mazmuni ham yuqoridagi fikrlarga asoslanib boshlang’ich sinflarga bosh bo’laklarni o’rgatish usullarini ishlab chiqishdan iborat. har qanday muloqotning asosida to’g’ri tuzilgan nutq yotadi. nutqni to’g’ri tuzush uchun uchun esa o’quvchilardan ma’lum bilim, ko’nikma va malakalar talab etiladi. nutq ishtirokchilarining to’gri nutq tuzish malakalarini boshlang’ich sinflardan shakllantira borish lozim, bu jarayonda sintaksisning o’rni katta albatta. chunki fikr ifodalovchi birlik bu gap hisoblanadi. gap esa …

3 / 125

uzilishini tahlil qilish; -o`zbek tili gap qurilishida bosh bo`laklarning o`rni va o`rganilishini tahlil qilish; -gap bo`laklarining darajalanishi haqidagi ma’lumotlar; -boshlang’ich sinflarda gapning bosh bo’laklarini o’rgatish usullarini ishlab chiqish; -boshlang’ich sinflarda eganing belgili va belgisiz qo`llanishini o’rgatish usullarini ishlab chiqish; -boshlang’ich sinflarda kesimning qo`llanishini o’rgatish usullarini ishlab chiqish. tadqiqot predmeti. boshlang`ich sinf o`qituvchilarining axborotli – kasbiy tayyorgarligini ta'minlashning texnologik tizimi, shart – sharoitlari, o`ziga xos xususiyatlari va samaradorligi. ilmiy yangligi: gapning bosh bo’laklarini boshlang`ich sinflarda yangi pedagogik texnologiyalar asosida o`rgatish usullarini ishlab chiqish va amaliyotda sinab xulosalar chiqarish muammosi ishning yangiligini belgilaydi. tadqiqot metodlari. ishda asosan tavsifiy, qisman qiyosiy, lingvopoetik, uslubiy, ba'zi hollarda statistik tahlil usullaridan foydalanildi. tadqiqotning metodologik asoslari. tadqiqotning metodologik asoslarini respublikamiz prezidentining til haqidagi qarashlari, o`zbekiston respublikasining konstitutsiyasi, “ta'lim to`g`risida”gi qonun, “kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “boshlang`ich ta'lim konsepsiyasi, boshlang`ich ta'lim standartlari” tashkil qiladi. shuningdek, nazariy ma'lumotlarni g`.a.abdurahmonov, sh.sh shoabdurahmonov, a.a.xojievlar muallifligidagi «o`zbek tili grammatikasi» ii qism, sintaksis, «fan» …

4 / 125

osalari ishlab chiqilganligi bilan belgilanadi. i bob. o`zbek tili sintaksisida gap bo`laklarining shakliy va mazmuniy tuzilishi ma'lumki, nihoyatda murakkab va o`ziga xos sistema bo`lgan til bir-birini taqozo qiluvchi, biri ikkinchisisiz yashay olmaydigan fonetik, leksik, morfologik, sintaktik sathlardan iborat bo`lib, har bir sath o`zining asosiy birligiga ega. fonetik sath uchun bu fonema bo`lsa, leksik sath uchun leksema, morfologik sath uchun so`z-shakldir. shu singari sintaksisning ham asosiy birligi bor. sintaksisning asosiy birligi esa gapdir. gap jamiyatning eng muhim, uni hayvonotdan farqlovchi faoliyati fikrlash qobiliyatini namoyon qiluvchi asosiy vositadir. gapning asosiy funktsional belgisi kommunikativlik, ya'ni fikr ifodalash va bayon qilish vazifasidir. tilning bu vazifasini yuzaga chiqaruvchi asosiy vosita gap hisoblanadi. zero, so`z ham, so`z birikmasi ham bu vazifani bajara olmaydi. ularning vazifasi narsa va hodisalar, belgi, harakatlarni nomlash, ya'ni nominativ vazifadir. bu jihatdan gap fikr ifodalovchi kommunikativ birlikdir. gap fikr ifodalovchi asosiy sintaktik qurilma bo`lishi bilan birga, eng kichik sintaktik birlik hamdir. gapdan …

5 / 125

tadi. til tuzilishidagi har bir sath uchun til va nutq birliklari bo`lganidek, sintaktik sath birligi bo`lgan gap ham til va nutq birliklariga bo`linishi kerak. gap sathida til va nutq hodisalarini farqlash uchun “gap” yoki “gap modeli” (til birligi) va “jumla” (nutq birligi) terminlaridan foydalanish o`rinli. gap yoki gap modeli jumlaning umumlashtirilgan, tipiklashtirilgan grammatik shakli (o.m.maskalskaya), jumla esa uning muayyan vaziyat bilan bog`langan ko`rinishidir. gap modeli aniq sanalish va tasvirlanish xususiyatiga ega (yopiq ro`yxatni tashkil etadi), jumlaning cheksiz bir ko`rinishda namoyon bo`lish imkoniyati mavjud. bundan ikki ma'no kelib chiqadi: 1. gap haqiqatan fikr ifodalaydi, lekin bu fikr mutlaq tugal, mukammal bo`lmaydi. 2. gap fikr ifodalovchi yagona sintaktik butunlik emas, fikr ifodalovchi gapdan katta butunliklar ham bor. gap so`z va so`z birikmasidan farqli o`laroq tushuncha emas, balki fikr ifodalaydi. bu uning muhim, farqli, asosiy, xarakterli xususiyatidir. bu xususiyat gapning ob'ektiv borliqqa xos voqea-hodisa, holatning in'ikosi ekanligida o`z ifodasini topgan. shu sababli gap …

6 / 125

mmatik ma'nosi, dedik. xo`sh, bu qanday grammatik ma'no? u gapning shakllar tizimidagi qismlarga ajratilmaydigan grammatik ma'nosidir. predikativlik shaxs (son), zamon, mayl, tasdiq-inkor ma'nolari va bu ma'nolarni ifodalovchi shakllar tizimi orqali ifodalanadi. binobarin, ana shunday shakllar tizimiga ega bo`lgan har qanday eng kichik sintaktik birlik gap hisoblanadi. predikativlikning shakllanishi xilma-xil: har bir predikativ ma'no komponenti (tasdiq-inkor, shaxs, zamon, modallik) alohida-alohida shakllar orqali ifodalanadi. masalan: yoz-ma-sa -(y) –di-ng-iz qurilmasi beshta predikativ ma'no komponenti, beshta grammatik shakl orqali ifodalangan: -ma(inkor)-sa (modallik)-di (zamon) –ng (shaxs)-iz (son). bir formant yordamida sintezlashgan holda ifodalanishi mumkin. masalan: yoz-ay (tasdiq, aniqlik mayli, kelasi zamon, birinchi shaxs). nol shaklga ega bo`lib, u paradigma ichida boshqa paradigma a'zolarining shakliga qiyosan belgilanadi. masalan: yoz-ay, yoz, yoz-sin. paradigmaning ikkinchi a'zosi yozing, ikkinchi shaxs, buyruq mayli (modallik), kelasi zamon, tasdiq grammatik ma'nolarining nol shakl orqali ifodalanganligi yoz-ay va yoz-sin birikmalariga qiyosan belgilanadi. nol shaklga ega bo`lib, u nutq vaziyati orqali belgilanadi. masalan: bahor. …

7 / 125

n deb bilaman. kabi). hatto, bahor. oydin kecha. kabi atov gaplar ham mohiyatan kesimga tengdir. chunki bu erda ham mavjudlik ana shu shaklda tasdiqlanyapti. tasdiqlash esa kesimning funktsiyasidir. bosh kelishikdagi so`zning bunday ma'no kasb etishida tugallangan intonatsiya muhim rol o`ynaydi. intonatsiya gapga xos bo`lgan universal vositadir. gapning muhim xususiyatlaridan yana biri uning grammatik jihatdan shakllanganligidir. buning ma'nosi shuki, har qanday tovush yoki tovushlar majmuasi so`z bo`lmaganidek, har qanday so`z yoki so`zlar majmuasi gap bo`lavermaydi. buning uchun muayyan so`z tugallangan intonatsiya va sintaktik qurshov tufayli yangi sifat kasb etishi, mavjudlikni tasdiqlashi lozim bo`lsa, so`zlar majmuasi o`zaro semantik-sintagmatik aloqaga kirishib, predikativlik ifodalashi zarur bo`ladi. bularning hammasi muayyan tilning intonatsion xususiyatlari, grammatik qonun - qoidalari asosida yuz beradi. ayon bo`ladiki, gapning fikr ifodalashi bejiz, o`z-o`zidan, tasodifan bo`lmay, so`z yoki so`zlarning muayyan tilning grammatik qonun-qoidalari va tugallangan intonatsiya tufayli yangi sifat kasb etishi, predikativlikka ega bo`lishidir. masalan: ko`roydin emish. momosuluvlar ko`chasida telba bo`lib yurar …

8 / 125

no bo`lgan predikativlik har qanday gapga xos umumiy grammatik ma'no sifatida bir necha qismlardan tashkil topadi va bu qismlarning har biri o`ziga xos kichik kategoriyalarni hosil qiladi. shu ma'noda predikativlik quyidagi tarkibiy- grammatik kategoriyalardan iborat: 1) gapning grammatik shaxs kategoriyasi; 2) gapning grammatik zamon kategoriyasi; 3) gapning grammatik tasdiq-inkor kategoriyasi; 4) gapning modallik kategoriyasi. predikativlik-gap mundarijasining voqelikka muno-sabatining ifodalanishida zamon, tasdiq-inkor, modallik kategoriyalari bilan birga grammatik shaxs ham qatnashadi. grammatik shaxs gapda harakatning bajaruvchisi, sub'ekti yoki belgi egasi ma'nosining ifodalanishi bilan bog`liqdir. shuning uchun grammatik shaxs gapning ajralmas bir xususiyati, zarur kategoriyadir. grammatik shaxs kategoriyasi fe'llarning morfologik shaxs kategoriyasi asosida vujudga kelsa ham, lekin u bilan teng emas, undan bir muncha kengdir. chunki grammatik shaxs kategoriyasi fe'l ishtirok etmagan gaplarda ham ifodalanadi. bunda grammatik shaxs shaxs otlari, kishilik, belgilash-jamlash olmoshlari orqali, bular ham bo`lmaganda sintaktik konstruktsiyaning o`zi bilan ifodalangan bo`ladi. so`nggi holda grammatik shaxs boshqa shaxsli gaplarga qiyosan belgilanadi. masalan: …

9 / 125

onidir, lekin bu fikriy tugallik nisbiydir, chunki ayrim gapdagi fikrning to`liq ochilishi nutq ichida bo`ladi. demak, gap formal-grammatik va intonatsion jihatlardan ham, mundarija jihatdan ham tugallikka ega. biroq uning fikriy tugalligi – nisbiy. gap nutq ichida yashaydi. nutqda uning mazmuni boshqa gaplar bilan munosabatda bo`lish orqali yana ham oydinlashadi. gap bir so`z yoki so`zlar bog`lanmasidan tashkil topadi. bir so`zning gap bo`lib kelishi maxsus intonatsiya tufaylidir. bunda predikativlik intonatsiya orqali ifodalanadi: bahor. hamma yoq ko`m-ko`k. gap so`zlar bog`lanmasidan iborat bo`lganda, uning bo`laklari ma'lum grammatik qonun-qoidalar asosida sintaktik aloqaga kiradi. bu tip gaplarda predikativlik mayl, zamon, shaxs-son kategoriyalari, modal so`zlar bilan ifodalanadi: qirdan g`ir-g`ir shabada esadi. yuqoridagi belgilar asosida gapga quyidagicha ta'rif berish mumkin: grammatik shakllangan, intonatsion va fikriy tugallikka ega bo`lgan, fikrni shakllantirish, ifodalash va bildirish vositasi bo`lgan so`z yoki so`zlar bog`lanmasidan tashkil topgan eng kichik va asosiy sintaktik birlik gap deyiladi. gaplarning tuzilishiga ko`ra turlarini belgilashda quyidagilar asos qilib olinadi: …

10 / 125

dan ozod va obod vatan qolsin. yangisini qurmay, eskisini buzmang. shovqin qilmang. etti o`lchab, bir kes. demak, gapning grammatik asosi, predikativ markazi ega va kesim munosabatidan tashkil topgan predikativ qurilma yoki kesim sostavi yoki kesimning o`zidan tashkil topgan predikativ birlikdan iborat. predikativ markazning tarkibiga yoki bosh bo`laklarning miqdoriga ko`ra sodda gaplar ikkiga bo`linadi: 1.ikki bosh bo`lakli gap. 2.bir bosh bo`lakli gap. egasi ham, kesimi ham mavjud bo`lgan sodda gaplar ikki bosh bo`lakli gap sanaladi. bunda bosh bo`laklardan tashqari ikkinchi darajali bo`laklar qatnashishi ham, qatnashmasligi ham mumkin. masalan: onamiz norozi bo`ldi. uyqum qochdi! dumli hayvonni odamga el qilish barchaning-da qo`lidan kelmaydi. predikativ yadrosi bitta bo`lgan sodda gaplar bir bosh bo`lakli sodda gaplardir. bunda bosh bo`lak yolg`iz o`zi yoki ikkinchi darajali bo`laklar bilan birgalikda predikativ yadroni tashkil etgan bo`lishi mumkin. demak, bu erda predikativ yadroning tarkibi yoyiq yoki yig`iq holdagi bir bosh bo`lakdan iborat bo`ladi. o`zbek tilida bosh bo`lagi kesim bilan ifodalangan …

Want to read more?

Download all 125 pages for free via Telegram.

Download full file

About "boshlang’ich sinflarda gapning bosh bo’laklarini o’rgatish"

microsoft word - boshlangich_sinflarda_gapning_bosh_bolaklarini_orgatish o’zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi a.qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika instituti o'zbekiston respublikasi xalq ta'limi vazirligi a.qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika instituti ( 10 ) boshlang`ich ta'lim nazariyasi va amaliyoti kafedrasi «himoya qilishga ruxsat beraman» boshlang’ich ta’lim pedagogikasi fakulteti dekani dots. rabbimov m.t. « » 2013 y. 5141600 – boshlang’ich ta’lim va sport tarbiyaviy ish yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun “boshlang’ich sinflarda gapning bosh bo’laklarini o’rgatish” mavzusida bajarilgan bitiruv malakaviy ishi bajaruvchi: boshlang’ich ta’lim pedagogikasi fakulteti iv kurs talabasi rasulova gulmira ilmiy rahbar: boshlang’ich ta’lim nazariyasi va...

This file contains 125 pages in DOCX format (111.4 KB). To download "boshlang’ich sinflarda gapning bosh bo’laklarini o’rgatish", click the Telegram button on the left.

Tags: boshlang’ich sinflarda gapning … DOCX 125 pages Free download Telegram