gapning bosh bo’laklarini haqidagi sintaktik nazariyalar

DOCX 41 pages 77.8 KB Free download

41 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 77.8 KB

File type DOCX

Pages 41

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 41

microsoft word - boshlangich_sinflarda_gapning_bosh_bolaklarini_orgatish mavzu: gapning bosh bo’laklarini haqidagi sintaktik nazariyalar. mundarija. kirish.....................................................................................................................3 i bob. o`zbek tili sintaksisida gap bo`laklarining shakliy va mazmuniy tuzilishi 1.1. o`zbek tili gap qurilishida bosh bo`laklarning o`rni va o`rganilishi haqida.....................................................................................................7 1.2. gap bo`laklarining darajalanishi.......................................................................22 ii bob. gapning bosh bo’laklarini o’rganish 2.1. eganing belgili va belgisiz qo`llanishi……….............................................….29 2.2. kesimning qo`llanishi va ifodalanishi…..........................................…………34 xulosa…………………………………………………………….................……39 foydalanilgan adabiyotlar………………………………....................................40 12 kirish. mavzuning dolzarbligi: jamiyat hayotida ro`y bergan tub o`zgarishlar barcha sohalar kabi ilmu fanning tubdan o`zgarishi, yangicha rivoj topishiga sabab bo`ldi. o`zbekistonning o`z istiqloliga erishishi o`zbek til-shunosligining rivoji va uning taraqqiyoti yo`llarini belgilab berishda, o`rganishda yangi davr ochdi. prezidentimiz islom karimov «har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat yer osti va yer usti boyliklari bilan, harbiy qudrati va ishlab chiqarish salohiyati bilan, birinchi navbatda o`zining yuksak madaniyati va ma'naviyati bilan kuchlidir»,- degan edilar. shu bois mamlakatimizning istiqlol yo`lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma'naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta'lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, …

2 / 41

yotadi. nutqni to’g’ri tuzush uchun uchun esa o’quvchilardan ma’lum bilim, ko’nikma va malakalar talab etiladi. nutq ishtirokchilarining to’gri nutq tuzish malakalarini boshlang’ich sinflardan shakllantira borish lozim, bu jarayonda sintaksisning o’rni katta albatta. chunki fikr ifodalovchi birlik bu gap hisoblanadi. gap esa albatta gap bo’laklaridan tuziladi. gap bo’laklarini to’g’ri ishlata bilish muammosi bugungi ona tili ta’limining diqqat qaratilishi lozim masalalaridan biri hisoblanadi. kurs ishining maqsad va vazifalari. kurs ishidan ko`zlangan maqsad boshlang’ich sinf o’quvchilariga grammatik tushunchalrni o’rgatish. shu jarayonda sintaksisga oid bilimlarni gap va uning bo’laklari tushunchasini, bosh va ikkinchi darajali bo’laklarni o’rgatish usullarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq qilishdan iborat. -o`zbek tili sintaksisida gap bo`laklarining shakliy tuzilishini o’rganib chiqish; -o`zbek tili sintaksisida gap bo`laklarining mazmuniy tuzilishini tahlil qilish; -o`zbek tili gap qurilishida bosh bo`laklarning o`rni va o`rganilishini tahlil qilish; -gap bo`laklarining darajalanishi haqidagi ma’lumotlar; -boshlang’ich sinflarda gapning bosh bo’laklarini o’rgatish usullarini ishlab chiqish; -boshlang’ich sinflarda eganing belgili va belgisiz qo`llanishini …

3 / 41

igi bilan belgilanadi. i bob. o`zbek tili sintaksisida gap bo`laklarining shakliy va mazmuniy tuzilishi 1.1.o`zbek tili gap qurilishida bosh bo`laklarning o`rni va o`rganilishi haqida. ma'lumki, nihoyatda murakkab va o`ziga xos sistema bo`lgan til bir-birini taqozo qiluvchi, biri ikkinchisisiz yashay olmaydigan fonetik, leksik, morfologik, sintaktik sathlardan iborat bo`lib, har bir sath o`zining asosiy birligiga ega. fonetik sath uchun bu fonema bo`lsa, leksik sath uchun leksema, morfologik sath uchun so`z-shakldir. shu singari sintaksisning ham asosiy birligi bor. sintaksisning asosiy birligi esa gapdir. gap jamiyatning eng muhim, uni hayvonotdan farqlovchi faoliyati fikrlash qobiliyatini namoyon qiluvchi asosiy vositadir. gapning asosiy funktsional belgisi kommunikativlik, ya'ni fikr ifodalash va bayon qilish vazifasidir. tilning bu vazifasini yuzaga chiqaruvchi asosiy vosita gap hisoblanadi. zero, so`z ham, so`z birikmasi ham bu vazifani bajara olmaydi. ularning vazifasi narsa va hodisalar, belgi, harakatlarni nomlash, ya'ni nominativ vazifadir. bu jihatdan gap fikr ifodalovchi kommunikativ birlikdir. gap fikr ifodalovchi asosiy sintaktik qurilma bo`lishi …

4 / 41

shgan birlik, hodisa sifatida nutq birligini ham ifoda etadi. til tuzilishidagi har bir sath uchun til va nutq birliklari bo`lganidek, sintaktik sath birligi bo`lgan gap ham til va nutq birliklariga bo`linishi kerak. gap sathida til va nutq hodisalarini farqlash uchun “gap” yoki “gap modeli” (til birligi) va “jumla” (nutq birligi) terminlaridan foydalanish o`rinli. gap yoki gap modeli jumlaning umumlashtirilgan, tipiklashtirilgan grammatik shakli (o.m.maskalskaya), jumla esa uning muayyan vaziyat bilan bog`langan ko`rinishidir. gap modeli aniq sanalish va tasvirlanish xususiyatiga ega (yopiq ro`yxatni tashkil etadi), jumlaning cheksiz bir ko`rinishda namoyon bo`lish imkoniyati mavjud. bundan ikki ma'no kelib chiqadi: 1. gap haqiqatan fikr ifodalaydi, lekin bu fikr mutlaq tugal, mukammal bo`lmaydi. 2. gap fikr ifodalovchi yagona sintaktik butunlik emas, fikr ifodalovchi gapdan katta butunliklar ham bor. gap so`z va so`z birikmasidan farqli o`laroq tushuncha emas, balki fikr ifodalaydi. bu uning muhim, farqli, asosiy, xarakterli xususiyatidir. bu xususiyat gapning ob'ektiv borliqqa xos voqea-hodisa, holatning …

5 / 41

redikativ (nominativ) qurilma. predikativlik gapning grammatik ma'nosi, dedik. xo`sh, bu qanday grammatik ma'no? u gapning shakllar tizimidagi qismlarga ajratilmaydigan grammatik ma'nosidir. predikativlik shaxs (son), zamon, mayl, tasdiq-inkor ma'nolari va bu ma'nolarni ifodalovchi shakllar tizimi orqali ifodalanadi. binobarin, ana shunday shakllar tizimiga ega bo`lgan har qanday eng kichik sintaktik birlik gap hisoblanadi. predikativlikning shakllanishi xilma-xil: har bir predikativ ma'no komponenti (tasdiq-inkor, shaxs, zamon, modallik) alohida-alohida shakllar orqali ifodalanadi. masalan: yoz-ma-sa -(y) –di-ng-iz qurilmasi beshta predikativ ma'no komponenti, beshta grammatik shakl orqali ifodalangan: -ma(inkor)-sa (modallik)-di (zamon) –ng (shaxs)-iz (son). bir formant yordamida sintezlashgan holda ifodalanishi mumkin. masalan: yoz-ay (tasdiq, aniqlik mayli, kelasi zamon, birinchi shaxs). nol shaklga ega bo`lib, u paradigma ichida boshqa paradigma a'zolarining shakliga qiyosan belgilanadi. masalan: yoz-ay, yoz, yoz-sin. paradigmaning ikkinchi a'zosi yozing, ikkinchi shaxs, buyruq mayli (modallik), kelasi zamon, tasdiq grammatik ma'nolarining nol shakl orqali ifodalanganligi yoz-ay va yoz-sin birikmalariga qiyosan belgilanadi. nol shaklga ega bo`lib, u nutq …

6 / 41

nday tevarakka alanglab qolaman. o`zimni o`zim xo`rlangan deb bilaman. kabi). hatto, bahor. oydin kecha. kabi atov gaplar ham mohiyatan kesimga tengdir. chunki bu erda ham mavjudlik ana shu shaklda tasdiqlanyapti. tasdiqlash esa kesimning funktsiyasidir. bosh kelishikdagi so`zning bunday ma'no kasb etishida tugallangan intonatsiya muhim rol o`ynaydi. intonatsiya gapga xos bo`lgan universal vositadir. gapning muhim xususiyatlaridan yana biri uning grammatik jihatdan shakllanganligidir. buning ma'nosi shuki, har qanday tovush yoki tovushlar majmuasi so`z bo`lmaganidek, har qanday so`z yoki so`zlar majmuasi gap bo`lavermaydi. buning uchun muayyan so`z tugallangan intonatsiya va sintaktik qurshov tufayli yangi sifat kasb etishi, mavjudlikni tasdiqlashi lozim bo`lsa, so`zlar majmuasi o`zaro semantik-sintagmatik aloqaga kirishib, predikativlik ifodalashi zarur bo`ladi. bularning hammasi muayyan tilning intonatsion xususiyatlari, grammatik qonun - qoidalari asosida yuz beradi. ayon bo`ladiki, gapning fikr ifodalashi bejiz, o`z-o`zidan, tasodifan bo`lmay, so`z yoki so`zlarning muayyan tilning grammatik qonun-qoidalari va tugallangan intonatsiya tufayli yangi sifat kasb etishi, predikativlikka ega bo`lishidir. masalan: ko`roydin …

7 / 41

an boshqa lisoniy birikmalardan farqlovchi grammatik ma'no bo`lgan predikativlik har qanday gapga xos umumiy grammatik ma'no sifatida bir necha qismlardan tashkil topadi va bu qismlarning har biri o`ziga xos kichik kategoriyalarni hosil qiladi. shu ma'noda predikativlik quyidagi tarkibiy- grammatik kategoriyalardan iborat: 1) gapning grammatik shaxs kategoriyasi; 2) gapning grammatik zamon kategoriyasi; 3) gapning grammatik tasdiq-inkor kategoriyasi; 4) gapning modallik kategoriyasi. predikativlik-gap mundarijasining voqelikka muno-sabatining ifodalanishida zamon, tasdiq-inkor, modallik kategoriyalari bilan birga grammatik shaxs ham qatnashadi. grammatik shaxs gapda harakatning bajaruvchisi, sub'ekti yoki belgi egasi ma'nosining ifodalanishi bilan bog`liqdir. shuning uchun grammatik shaxs gapning ajralmas bir xususiyati, zarur kategoriyadir. grammatik shaxs kategoriyasi fe'llarning morfologik shaxs kategoriyasi asosida vujudga kelsa ham, lekin u bilan teng emas, undan bir muncha kengdir. chunki grammatik shaxs kategoriyasi fe'l ishtirok etmagan gaplarda ham ifodalanadi. bunda grammatik shaxs shaxs otlari, kishilik, belgilash-jamlash olmoshlari orqali, bular ham bo`lmaganda sintaktik konstruktsiyaning o`zi bilan ifodalangan bo`ladi. so`nggi holda grammatik shaxs …

8 / 41

shadi. gap tugallangan fikr ifodasidir, uning mazmun tomonidir, lekin bu fikriy tugallik nisbiydir, chunki ayrim gapdagi fikrning to`liq ochilishi nutq ichida bo`ladi. demak, gap formal-grammatik va intonatsion jihatlardan ham, mundarija jihatdan ham tugallikka ega. biroq uning fikriy tugalligi – nisbiy. gap nutq ichida yashaydi. nutqda uning mazmuni boshqa gaplar bilan munosabatda bo`lish orqali yana ham oydinlashadi. gap bir so`z yoki so`zlar bog`lanmasidan tashkil topadi. bir so`zning gap bo`lib kelishi maxsus intonatsiya tufaylidir. bunda predikativlik intonatsiya orqali ifodalanadi: bahor. hamma yoq ko`m-ko`k. gap so`zlar bog`lanmasidan iborat bo`lganda, uning bo`laklari ma'lum grammatik qonun-qoidalar asosida sintaktik aloqaga kiradi. bu tip gaplarda predikativlik mayl, zamon, shaxs-son kategoriyalari, modal so`zlar bilan ifodalanadi: qirdan g`ir-g`ir shabada esadi. yuqoridagi belgilar asosida gapga quyidagicha ta'rif berish mumkin: grammatik shakllangan, intonatsion va fikriy tugallikka ega bo`lgan, fikrni shakllantirish, ifodalash va bildirish vositasi bo`lgan so`z yoki so`zlar bog`lanmasidan tashkil topgan eng kichik va asosiy sintaktik birlik gap deyiladi. gaplarning tuzilishiga …

9 / 41

ati yoki kesimning o`zi yoki kesim sostavi bajaradi. bizdan ozod va obod vatan qolsin. yangisini qurmay, eskisini buzmang. shovqin qilmang. etti o`lchab, bir kes. demak, gapning grammatik asosi, predikativ markazi ega va kesim munosabatidan tashkil topgan predikativ qurilma yoki kesim sostavi yoki kesimning o`zidan tashkil topgan predikativ birlikdan iborat. predikativ markazning tarkibiga yoki bosh bo`laklarning miqdoriga ko`ra sodda gaplar ikkiga bo`linadi: 1.ikki bosh bo`lakli gap. 2.bir bosh bo`lakli gap. egasi ham, kesimi ham mavjud bo`lgan sodda gaplar ikki bosh bo`lakli gap sanaladi. bunda bosh bo`laklardan tashqari ikkinchi darajali bo`laklar qatnashishi ham, qatnashmasligi ham mumkin. masalan: onamiz norozi bo`ldi. uyqum qochdi! dumli hayvonni odamga el qilish barchaning-da qo`lidan kelmaydi. predikativ yadrosi bitta bo`lgan sodda gaplar bir bosh bo`lakli sodda gaplardir. bunda bosh bo`lak yolg`iz o`zi yoki ikkinchi darajali bo`laklar bilan birgalikda predikativ yadroni tashkil etgan bo`lishi mumkin. demak, bu erda predikativ yadroning tarkibi yoyiq yoki yig`iq holdagi bir bosh bo`lakdan iborat …

10 / 41

ningdek, xo`p. mayli. barakalla. ofarin. shakllaridagi so`z-gaplardan va dialoglarda ishlatiladigan gaplardan (qachon kelding - kecha kabi) ona. naqadar ulug` so`z kabi sintaktik qurilmalardan farqlash kerak. birinchi holda gap qo`shma gap, ikkinchi holda so`z-gap, uchinchi holda to`liqsiz gap, turtinchi holda esa tasavvur nomi to`g`risida ketyapti. chunki sen kelding – boshlayveramiz. gapida ikkinchi komponent kesimdan tashkil topgan bir bosh bo`lakli gapdir, binobarin, u qo`shma gapdir. xo`p. mayli. barakalla. ofarin. so`z-gaplari esa oldin aytib o`tilgan fikrga ekspressiv modal munosabatlarni ifodalaydi va bo`laklarga ajralmasligi bilan xarakterlanadi. to`liqsiz gaplarning yashiringan bo`laklari mavjud bo`ladi. bir bosh bo`lakli gaplarda esa biron bo`lak yashirinib qolmaydi, ular fikrning ana shunday shakldagi ifodasidir. so`nggi holatda tushuncha nomi (ona) alohida ta'kidlangan, ma'no kuchaytirilayotir. bu erda fikr ifodalangayotani yo`q. fikr ta'kidlangan so`zdan keyin kelayotgan sintaktik qo`shilma orqali ifodalanadi. bu bir fikr-mazmunni ana shunday bo`laklab ifodalashdir. ma'lumki, kishi nutqining intonatsion butunlikdagi, grammatik jihatdan shakllangan, nisbiy tugal bir fikrni bildiradigan so`zlar bog`lanmasi yoki alohida …

Want to read more?

Download all 41 pages for free via Telegram.

Download full file

About "gapning bosh bo’laklarini haqidagi sintaktik nazariyalar"

microsoft word - boshlangich_sinflarda_gapning_bosh_bolaklarini_orgatish mavzu: gapning bosh bo’laklarini haqidagi sintaktik nazariyalar. mundarija. kirish.....................................................................................................................3 i bob. o`zbek tili sintaksisida gap bo`laklarining shakliy va mazmuniy tuzilishi 1.1. o`zbek tili gap qurilishida bosh bo`laklarning o`rni va o`rganilishi haqida.....................................................................................................7 1.2. gap bo`laklarining darajalanishi.......................................................................22 ii bob. gapning bosh bo’laklarini o’rganish 2.1. eganing belgili va belgisiz qo`llanishi……….............................................….29 2.2. kesim...

This file contains 41 pages in DOCX format (77.8 KB). To download "gapning bosh bo’laklarini haqidagi sintaktik nazariyalar", click the Telegram button on the left.

Tags: gapning bosh bo’laklarini haqid… DOCX 41 pages Free download Telegram