yoritgichlarning ko'rinma holatlari

PPT 12 стр. 1,8 МБ Бесплатная загрузка

12 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 1,8 МБ

Тип файла PPT

Страницы 12

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 12

3- §. yoritgichlaming ko'rinma holatlari. yulduz turkumlari 2 - §. yoritgichlarning ko'rinma holatlari. yulduz turkumlari. quyosh, oy, planetalar va yulduzlarning ko'rinma harakatlari. yerning o'z o'qi atrofida aylanishiga dalillar bulutsiz tunda osmonda shoda-shoda yulduzlarni ko'rib, undan zavq olmagan odam bo'lmasa kerak. garchi bir qarashda yulduz -larning son-sanog'i yo'qdek tuyulsa-da, aslida oddiy ko'z bilan qaralganda, osmonning ma'lum yarim sferasida ularning soni 3 mingdan ortmaydi. shuningdek, yulduzlar, aslida bizdan turli masofalarda yotsalar-da, lekin bizga bir xil masofadan o'tuvchi sfera sirtida yotgandek tuyuladilar. yulduzlarning o'zaro joylashishi juda sekinlik bilan o'zgarib, maxsus o'lchashlarsiz, oddiy kuzatishlar asosida bunday o'zga-rishlarni bir necha oy, hatto yillardan keyin ham sezib bo'lmaydi. bunday hoi yer sirtida yulduzlarga qarab mo'ljal olish, ya'ni gori-zont tomonlarini aniqlash uchun juda qo'l keladi. shu tufayli sayyohlar juda qadim zamonlardanoq yulduz — kompaslardan keng foydalanganlar. qadim sharqda kishilar yoritgichlarga qarab mo'ljal olish uchun osmonning yorug' yulduzlarini alohida to'dalarga ajratib, ularga yulduz turkumlari deb nom berganlar. yulduz …

2 / 12

oshlandi. keyinchalik bulardan xiraroq yulduzlarni tartib bo'yicha raqamlar bilan (1, 2, 3 va hokazo) nomerlash odat qilib kiritildi va hozirgi paytda, u asosan juda xira yulduzlar uchungina ishlatiladi. 1922- yilda yulduz turkumlarini chegaralovchi egri chiziqlar to'g'ri chiziqlar bilan almashtirilib, ayrim katta maydonli yulduz turkumlari bir necha yulduz turkumlariga ajratildi. bugungi kunda osmon sferasi 88 ta qismga, ya'ni yulduz turkumiga bo'lingan. ma'lum yulduz turkumiga kiruvchi bir necha yorug' yulduzlar shu turkumga yoki ba'zan qo'shni yulduz turkumiga kiruvchi xira yulduzlarni topishda yaxshi mo'ljal bo'lib xizmat qiladi. osmonda ma'lum yulduz turkumini yoki yulduzni topish ucliun, dastlab yulduz xaritalari va atlaslari bilan yaxshi tanishmoq va so'ngra ular yordamida ancha mashq qilmoq zarur bo'ladi. ayniqsa, osmonning surilma xaritasidan foydalanishni o'rgangan kishi uchun osmonda ma'lum yulduz yoki yulduz turkumini topish, uning chiqish va botish vaqtlarini taxminiy belgilash ortiqcha qiyinlik tug'dirmaydi. agar tunda ma'lum bir joydan turib yulduzlar bir necha soat davomida tinimsiz kuzatilsa, butun osmon sferasining …

3 / 12

nalar (markazi bir nuqtada bo'lgan aylanalar) chizayotganini ko'radi (8- rasm). bu qo'zg'almas nuqta olamning shimoliy qutbi deb yuritiladi. olamning shimoliy qutbi, kichik ayiq yulduz turkumining (katta ayiq — «yetti qaroqchi»ga qo'shni yulduz turkumi) eng yorug' yulduziga (alfasiga) juda yaqin (orasi taxminan 1° bo'lgan) nuqtada yotadi. shu tufayli kichik ayiqning bu yulduzi qutb yulduii deb nom olgan. yulduzlarning sutkalik bunday ko'rinma harakatlari yerning o'z o'qi atroflda aylanishi tufayli sodir bo'ladi. quyosh va oyning sutkalik harakatlari ham sharqdan g'arbga tomon kuzatilib, yulduzlardan farqli o'laroq, ularning chiqish va botish nuqtalari hamda maksimal balandliklari kun sayin o'zgarib boradi. xususan, quyosh nav-ro'zda (21- martda) aniq sharq nuqtasidan ko'tarilib, aniq g'arbda botgani holda, keyin uning chiqish va botish nuqtalari shimol to-monga siljib boradi. bunday hoi 22- iyungacha davom etib, so'ng-ra chiqish va botish nuqtalari ak-sincha, gorizontning janub tomo-niga siljiydi. bu davrda quyoshning tush paytdagi balandligi pasaya borib, kunduz qisqaradi, tun esa, aksincha, uzayadi. 8-rasm. yulduzlarning qutb …

4 / 12

marta to'la aylanib chiqadi. quyosh va oyning osmonni bir to'la aylanib chiqishlaridagi yuradigan yo'llarining tekisliklari bir-biriga yaqin. ular kesib o'tadigan yulduz turkumlari zodiak yulduz turkumlari (yunoncha «zoon» — hayvonlar degani) deyilib, bu turkumlar sohasi — zodiak soha deyiladi. juda qadim zamonlardayoq kishilar, zodiak yulduz turkumlari sohasida, tashqi ko'rinishi bilan yulduzlarga o'xshash, biroq yulduzlardan farq qilib, ularga nisbatan siljib boruvchi 5 ta yoritgichni kuzatdilar. yulduzlardan farqlanuvchi bunday xususiyatlari evaziga ularga «adashgan yulduzlar» — planetalar deb nom berdilar. qadim rimda adashgan yulduzlar rim xudolarining nomlari bilan mer-kuriy, venera, mars, yupiter va saturn deb atala boshlandi. teleskop ixtiro qilingandan so'ng 1781- yilda uran, 1846- yilda neptun va 1930- yilda pluton planetalari topildi. planetalarning ko'rinma harakatlari ham zodiak yulduz tur-kumlari chegaralarida kuzatilib, yulduzlar fonida siljishlari quyosh va oyning siljishlari kabi g'arbdan sharqqa bo'ladi. tunda osmonga sinchiklab qaragan har bir kishi bir necha minut davomidayoq, eslatganimizdek, yulduzlar osmonining sharqdan g'arbga tomon aylanayotganining guvohi bo'ladi. buning …

5 / 12

ishi qu-yidagi tajribalarda tasdiqlangan. 1. yer qutblaridan birining tepasiga matematik mayatnik osilib (bunda mayatnik sharchasi o'rniga tubida kichik teshigi bor chelak-cha olinib, u qumga to'ldirilgan bo'lsin), u tebrantirib yuborilsa, chelakdan to'kilgan qum uning ostida tebranish tekisligi bo'ylab, bir to'g'ri chiziq yo'nalishida (tebra-nish tekisligida yotuvchi) sepilmay, balki qum sepiladigan chiziq (ya'ni tebranish tekisligi), vaqt o'tishi bilan, mayatnik tinch turganda yo'nalgan yerdagi nuqta atrofida soat strelkasi harakati yo'nalishida burilib bori-shini ko'ramiz. bu yerning o'z o'qi atrofida aylanishidan darak beradi. chunki mayatnik, osilgan nuqta har qancha burilganda ham, o'z tebranish tekisligini o'zgartirmasligi aniq. binobarin, uning ostida sepilgan qumning izi, vaqt o'tishi bilan vertikal burchaklar sektorlari yuzasini qoplab borishi, faqat yer aylanayotganidan darak beradi. sankt-peterburgdagi isaakiy soborida o'rnatilgan uzunligi 98 metrli fuko mayatnigi yordamida yerning o'z o'qi atrofida aylanishi aynan shu yo'l bilan namoyish qilinadi. 2. yer aylanishining boshqa bir isboti, uning sirtiga ma'lum balandlikdan tashlangan jismlarning sharqqa tomon siljib tushishidir. gap shundaki, yer …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 12 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "yoritgichlarning ko'rinma holatlari"

3- §. yoritgichlaming ko'rinma holatlari. yulduz turkumlari 2 - §. yoritgichlarning ko'rinma holatlari. yulduz turkumlari. quyosh, oy, planetalar va yulduzlarning ko'rinma harakatlari. yerning o'z o'qi atrofida aylanishiga dalillar bulutsiz tunda osmonda shoda-shoda yulduzlarni ko'rib, undan zavq olmagan odam bo'lmasa kerak. garchi bir qarashda yulduz -larning son-sanog'i yo'qdek tuyulsa-da, aslida oddiy ko'z bilan qaralganda, osmonning ma'lum yarim sferasida ularning soni 3 mingdan ortmaydi. shuningdek, yulduzlar, aslida bizdan turli masofalarda yotsalar-da, lekin bizga bir xil masofadan o'tuvchi sfera sirtida yotgandek tuyuladilar. yulduzlarning o'zaro joylashishi juda sekinlik bilan o'zgarib, maxsus o'lchashlarsiz, oddiy kuzatishlar asosida bunday o'zga-rishlarni bir necha oy, hatto yil...

Этот файл содержит 12 стр. в формате PPT (1,8 МБ). Чтобы скачать "yoritgichlarning ko'rinma holatlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: yoritgichlarning ko'rinma holat… PPT 12 стр. Бесплатная загрузка Telegram