muhammad al-xorazmiyning hayot va faoliyatlari

DOCX 13 pages 36.9 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 36.9 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

1-mavzu: kirish. fanning maqsad va vazifalari. muso al-xorazmiy, abu abdulloh al-xorazmiy ahmad al-farg’oniyning hayotlari va faoliyatlari. reja: 1. muso al-xorazmiy va uning dunyo faniga qo‘shgan hissasi. 2. muso al-xorazmiyning ilmiy asarlari. 3. abu abdulloh al-xorazmiyning ilmiy merosi. 4. ahmad al-farg‘oniyning hayoti. 5. ahmad al-farg‘oniyning ilmiy merosi 6. ahmad al-marvaziyning hayoti va faoliyati. tayanch so‘z va iboralar: matematika, geometriya, tarix, geografiya, falsafa, “zij”, “bayt ul-hikma”, matematika, geometriya, tarix, geografiya, falsafa, “zij”, “bayt ul-hikma”, nilometr. 1. buyuk matematik, astronom va geograf muhammad al-xorazmiy viii asrning oxiri va ix asrning birinchi yarmida yashab ijod etdi. bu davrda o’rta osiyo arab xalifaligi tarkibiga kirar edi. mavjud tuzum taqozo qilgan ijtimoiy-iqtisodiy talablar bu davrdagi taraqqiyot jarayonining asosiy omillaridan biri bo‘ldi. qurilish, savdo-sotiq, hunarmandchilik, dehqonchilik va boshqa sohalarni yanada taraqqiy ettirish uchun astronomiya, geodeziya, geometriya kabi fanlarni rivojlantirish zaruriyati tug‘ildi. o‘sha davrning ilg‘or olimlari bu fanlarning amaliy ahamiyati haqida aniq tasavvurga ega bo‘lib, muhammad al-xorazmiy esa …

2 / 13

fidlik yillarini bag‘dod yaqinida, dajla bo‘yidagi al-qut-rubbul dahasida o‘tkazganligini ko‘rsatadi. odatda arablar biror kishining xarakterli xususiyatlari, hunarlari, sevimli odatlari yoki yashash joylariga qarab, unga bir necha xil ism — “nisbalar” beradilar. xorazmiyning al-kut-rubbuliy ismi ham shu tariqa paydo bo‘lgan. xorazm juda qadimgi madaniyatga ega bo‘lib, uning qishloq xo‘jaligi sug‘orma dehqonchilikka asoslanar, bu o‘z navbatida, astronomiya va xronologiyaning rivojlangan hisoblash usullarining mavjud bo‘lishini taqozo etar edi. haqiqatan ham, qadimgi xorazmda astronomiya juda rivojlangan, xorazmliklar osmon “sirlari”ni arablarga qaraganda ancha yaxshi bilganlar. arxeologik qazishmalar xorazmda qadimda islomdan bir necha asr avval ham rasadxonalar bo‘lganligi va u yerda muttasil astronomik kuzatishlar olib borilganligidan guvohlik beradi. xorazmiyning bizgacha yetib kelgan asarlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, u yunon, hind va eron astronomiyasi va matematikasini yaxshi bilgan. ma’lumki, al-ma’mun 809 yildan marvda dastlab xalifa xorun ar-rashidning noibi, so‘ng 813 yildan boshlab xalifa bo‘ladi va 819 yili bag‘dodga ko‘chadi. al-ma’mun marvda bo‘lganida xorazmiyni, movarounnahrlik va xurosonlik boshqa …

3 / 13

ng ash-shammosiya mahallasida, ikkinchisi damashq yaqinidagi kasiyun tog‘ida 831 yilda barpo etiladi. ikkala rasadxonaning ham faoliyatini o’rta osiyo va xurosondan kelgan olimlar boshqardi. xorazmiy bu ilmiy markazning mudiri sifatida uning faoliyatini kuzatib turdi. xorazmiy davrida “bayt ul-hikma”da ishlagan yirik tarjimonlar orasida hajjoj ibn yusuf ibn matar, abu zakariyo yuhanno ibn al-bitriq, hunayn ibn is’hoq va kusto ibn luqo al-ba’al-bakkiylar bor edi. bag‘dodga kelgan o‘rta osiyolik olimlar orasida mashhur astronom ahmad ibn kasir al-farg‘oniy (vafoti 816 yil)ning nomini eslatish lozim. marvlik yahyo ibn abu mansur bag‘dodning ash-shammosiya mahallasidagi rasadxonaning asoschisi va rahbari bo‘ldi. rasadxonadagi ishlar haqida u “bayt ul-hikma”ning mudiri xorazmiyga hisobot berib turardi. yahyo 831 yili vafot etganidan so‘ng xorazmiy bu rasadxonani ham boshqaradi va u yerdagi kuzatishlarda faol qatnashadi. yahyoning qalamiga mansub “zij al-mumtahan” (“sinalgan zij”) nomli astronomik asari ma’lum. damashq yaqinida kasiyun tog‘idagi rasadxonani xolid ibn abdumalik al-marvarrudiy boshqaradi. u ham o‘z “zij”ini tuzadi. xolid eron meridianining uzunligini …

4 / 13

di. 2.xorazmiy qalamiga mansub 20 dan ortiq asarlarning faqat 10 tasi bizgacha yetib kelgan. bular: “aljabr va al-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob” — algebraik asar, “hind hisobi haqida kitob” yoki “qo‘shish va ayirish haqida kitob” — arifmetik asar, “kitob surat-ul-arz”— geografiyaga oid asar, “zij”, “asturlob bilan ishlash haqida kitob”, “asturlob yasash haqida kitob”, “asturlob yordamida azimutni aniqlash haqida”, “kitob ar-ruhoma”, “kitob at-ta’rix”, “yahudiylarning taqvimi va bayramlarini aniqlash haqida risola” dir. bu asarlarning to‘rttasi arab tilida, bittasi farg‘oniyning asari tarkibida, ikkitasi lotincha tarjimada saqlangan va qolgan uchtasi hali topilgan emas. xorazmiyning arifmetik risolasi qachon yozilgani noma’lum. biroq unda olim algebraik risolasini eslaydi. demak, bundan xorazmiy arifmetik risolani algebraik risoladan keyin yozgani ma’lum bo‘ladi. bu risola xii asrda ispaniyada lotin tiliga tarjima qilingan. tarjimaning xiv asrda ko‘chirilgan yagona qo‘lyozmasi kembrij universiteti kutubxonasida saqlanadi. risola “diksit algorizmi”, ya’ni “al-xorazmiy aytdi” iborasi bilan boshlanadi. bundan keyin xorazmiy to‘qqizta hind raqamining sonlarni ifodalashdagi afzalliklari va …

5 / 13

chiqadi, deydi u. risolaning boshlanishida xorazmiy undagi masalalar o‘z davrining amaliy talablariga javob sifatida vujudga kelganligini qayd qiladi. u shunday deydi: “...men arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini o‘z ichiga oluvchi “aljabr va al-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob”ni ta’lif qildim, chunki meros taqsim qilishda, vasiyatnoma tuzishda, mol taqsimlashda va adliya ishlarida, savdoda va har qanday bitimlarda va shuningdek, yer o‘lchash, kanallar o‘tkazishda, (amaliy) geometriya va boshqa shunga o‘xshash turlicha ishlarda kishilar uchun bu zarurdir”. risolaning kembrij universiteti kutubxonasida saqlanayotgan lotincha qo‘lyozmasining matnini 1857 yili b. bonkompani nashr etgan. mazkur qo‘lyozmaning fotoreproduksiyasini tarixchi a. p. yushkevich ham nashr etgan. undan tashqari, a. p. yushkevich o‘z risolasida xorazmiy risolasiga alohida paragraf bag‘ishlagan. b. bonkompanining nashri asosida yu. x. kopelevich va b. a. rozenfeldlar risolaning ruscha tarjimasini nashr etishgan. xorazmiyning 1200 yillik yubileyi munosabati bilan 1983 yili bu asarning qayta nashri va o‘zbekcha tarjimasi chop etildi. xorazmiyning arifmetik risolasi xii asrdayoq ispaniyada seviliyalik ioann …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "muhammad al-xorazmiyning hayot va faoliyatlari"

1-mavzu: kirish. fanning maqsad va vazifalari. muso al-xorazmiy, abu abdulloh al-xorazmiy ahmad al-farg’oniyning hayotlari va faoliyatlari. reja: 1. muso al-xorazmiy va uning dunyo faniga qo‘shgan hissasi. 2. muso al-xorazmiyning ilmiy asarlari. 3. abu abdulloh al-xorazmiyning ilmiy merosi. 4. ahmad al-farg‘oniyning hayoti. 5. ahmad al-farg‘oniyning ilmiy merosi 6. ahmad al-marvaziyning hayoti va faoliyati. tayanch so‘z va iboralar: matematika, geometriya, tarix, geografiya, falsafa, “zij”, “bayt ul-hikma”, matematika, geometriya, tarix, geografiya, falsafa, “zij”, “bayt ul-hikma”, nilometr. 1. buyuk matematik, astronom va geograf muhammad al-xorazmiy viii asrning oxiri va ix asrning birinchi yarmida yashab ijod etdi. bu davrda o’rta osiyo arab xalifaligi tarkibiga kirar edi. mavjud tuzum ...

This file contains 13 pages in DOCX format (36.9 KB). To download "muhammad al-xorazmiyning hayot va faoliyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: muhammad al-xorazmiyning hayot … DOCX 13 pages Free download Telegram