o'zbek shevalari morfolgiyasi

DOCX 38 sahifa 124,7 KB Bepul yuklash

38 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 124,7 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 38

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 38

wordbuilder kurs ishi mavzu: o'zbek shevalari morfologiyasining o’rganilishi; o'zbek shevalari morfologiyasi reja: 1.shevalarning adabiy tildan farqlovchi morfologik xususiyatlar 2.shevalardan kelishiliklar tizimi va ularning ifodalanishi 3. shevalarda egalik qo'shimchalar 4.ko'plik shaklining morfologik va sintaktik yo'l bilan ifodalanishi kirish o'zbek xalqining shevalari adabiy tildan o'ziga xos morfologik xususiyatlari bilan ham farqlanib turadi. bu xususiyatlar turlanish (so'zning kelishik, egalik, ko'plik qo'shimchalarini olib o'zgartirish ) tuslanish (so'zning shaxs-son,zamon,mfyl qo'shimchalarini olib ma'lum bir shaklda o'zgarishi)shuningdek, yasalish (yangi so'z yasalishi) va shu kabilarda yaqqol ko'rinadi.albatta o'zbek xalq shevalaridagi turlanishiga xos xususiyatlar kelishik, ko'plik,egalik qo'shimchalarning shevalararo so'zlarda ma'lum bir tartib va me'yorda qo'llanishda ko'rinadi.uzbek adabiy tilida ko‘plik formasining morfologik ko‘rsatkichi faqat bitta.lar affiksi bo‘lib, uning fonetik variantlari yo‘q. ma’lumki, qadimgi turkiy yozma yodgorliklar hamda eski o‘zbek tilida otlardagi grammatik ko‘plik ma’nosi, asosan, larlәr affiksi orqali ifodalangan. hozirgi turkiy tillarda ham (chuvash tili bundan mustasno) lar affiksining singar monizm, assimilyatsiya, undosh tovushlarning tushirilib talaffuz etilishi kabi fonetik qonuniyatlar …

2 / 38

ibdiki, o‘zbek shevalari qadimgi turkiy hamda eski o‘zbek va hozirgi turkiy tillarga ancha yaqin turadi. lar.lәr//ler. ma’lumki, singarmonizmni saqlagan turkiy tillar va shevalarning (shu jumladan, o‘zbek tilining qipchoq, o‘g‘uz lahjalariga oid shevalarning) o‘zak-negizlaridagi unli tovushlar va undosh tovushlarning, shuningdek, o‘zak negizlarga qo’shiladigan affikslardagi tovushlarning ham sifat va xarakterini belgilaydi. shu tufayli ham i. a. batmanov singarmonizmli o‘zbek shevalarida ko‘plik qo‘shimchasi a, i, u, o unlilaridan so‘ng lar; ә, e, i, u, v unlilaridan keyin esa lәr formasida qo’ shilishini ko‘rsatgan (i. batmanov, 50). bu fikr singarmonizm qonuni saqlangan qipchoq va o‘g‘uz lahjasidagi shevalar materiallariga qisman to‘g‘ri keladi, chunki mazkur shevalardagi so‘zlar oxirida u, v unlilari ishlatilmaydi; o, e, (ye), u unlilari esa ba’zi so‘zlardagina uchraydia) qipchoq shevalarida a, i (), o, u unlilari bilan tugagan so‘zlarga ko‘plik qo‘shimchasi lar; ә, i (’), ye (e) unlilaridan so‘ng ler cholota, nayman, laqay kabi shevalarda ler) tarzida qo‘shiladi: xorazm (qipchoq atalar, qar ri+lar, …

3 / 38

ar, davagar + lәr, sapargүl + lәr; g‘ozi olim yunusov o‘zbekqipchoq lahjasiga kiruvchi shevalarni uchta: jaloyir laqay, gurlan shevalariga ajratgan hamda gurlan shevasining asosiy tasnifiy xususiyatlaridan biri sifatida bola so‘zining ko‘pligi bag‘alar tarzida bo’lishini qayd etgan (g‘ olim. d.polivanov bolalar so‘zining bag‘alar tarzida talaffuz qilinishini dissimilyatsiya hodisasi deb qaraydi. f. a. abdullayev fikricha bagalar formasi bolalar baalar> > bahalar bag‘alar tarzida vujudga kelgan . a. g‘. g‘ulomov g‘ozi olim qayd etgan bag‘alar shakliga to‘xtalib, bu so‘zning ko‘pligi «...odatdagi kabidir, biroq farq shundaki, bu o‘rinda u bola so‘zining mongolcha formasiga qo‘shiladi (bog‘alar bolalar)» deb ko‘rsatgan. bag‘a- lar haqidagi birbiriga zid bo‘lgan yuqoridagi fikrlardan, biz- ningcha, faqat a. g‘ulomovning fikri to‘g‘ridir. xorazm qipchoq shevalaridagi bag‘alar so‘zi boshqa o‘zbek shevalarida bala+ + lar, bolalar, bәlәlәr, bәlәlә, balalar, bal+lar, ba: lәr, bol+ lәr, bәllәr, bal+dar, balla, bol+lә shakllari- da uchraydi. mongol, buryat mongol tillarida kichik, kichkina, yosh go‘dak, kichkintoy bola ma’nolarida baga (ko‘pligi baga+d) …

4 / 38

hududlaridagi o‘g‘uz shevalarida ko‘pliki ifodalash uchun -lar//-lәr ko‘rsatkichi ishlatiladi. xazorasp;sazaqlar, omchalar (o‘tinlar); apna yemәs atlarim.ko‘plik affiksi lar) qo‘shilishi tufayli ba’zan o‘zak oxiridagi undosh tovushlar o‘zgaradi. masalan, qipchoq shevalarining ba’zilarida (jumladan, mang‘it shevasida) undosh bilan tugagan so‘zlarga lar qo‘shimchasi qo‘shilgandan l tovush birikmasi regressiv assimilyatsiyaning to‘liq (abbb) formasiga uch- raydi (nall): diyqal+ lar, chopallar, mergәllәr, xatil+ + lar. bu xil xususiyat ba’zi bir qarluq va o‘g‘uz shevalarida ham mavjud: jf sh: әndjәllәr; pop: me:mәllәr; xiva: xatinlar// farg’ona shevalarida: xet’llar.uzbek shevalarida lar affiksining -ler, lәr, lәy kabi variantlari ham uchraydi. namangan shahar shevasida egalik affikslaridan oldin kelganlar affiksi o‘sha shevada mavjud bo‘lgan umlaut hodisasi tufayli ler formasida uchraydi: ekәlєr’m. ukaler’,ler. qorako‘l shevasida (olot hududidagi chagas qishlog‘ida) lar affiksi ular, bular kabi olmoshlarga qo’shilganda lor tarzida bo‘ladi: uleriң bog‘i; buler lәy. qarluq tip shevalarning ayrimlarida unli tovushdan oldin kelgan lәr affiksidagi r undoshining y undoshiga o‘tishi sababli lәy formasi vujudga keladi: qo‘qon.: ozlәy’q …

5 / 38

uchraydigan tig‘iңmar (tiqinglar), bonar (bo‘linglar), teriңәr (teringler kabi fe’llarda ko‘plik qo‘shimchasi ar ar tarzidadir deb hisoblaydilar.biroq mazkur misollarda ko‘plik affiksi ar, er emas, balki odatdagidek nar//nәr//qar tarzidadir: min(m) tufayli tig‘i(ң)+nartigi+nar, bo+nar bo+nar, teri(n) + nәr teri + nәr. toshkent. (qurama): tig‘iңnar, boңnar, teriңnәr. qiyoslang:laqay, qoramozor-cholota: gilәmner, әkemner, ukem +ner. shimoliy tojikistondagi ba’zi qipchoq shevalaridalar afikislarning ner varianti ham uchraydi: diyqon + ner, qopqon + ner, chichkenner.qarluq lahjasida ko‘plik affiksining nar, xorazmdagi o‘g‘uz shevalarida esa nar//nәr variantlari uchramaydi. biroq chimkent hududidagi o‘g‘uz shevalarida m, n, ң tovushlari bilan tugagan so‘zlardan keyin nar//nәr affikslari ishlatiladi: murt: kunnәr uzin, tүnnәr qisqa boldi; qorab.: tam-ner,mnәr: iqon, qarabuloq nar: adamnar. shuningdek, qarluq tip shevalarning ayrimlarida nәr affiksi uchraydi. andijon: qozan- nәr: janubiy farg’ona shevalarida buv’mnәr: xolәynәr. ayrim qipchoq va boshqa tip shevalarda (hatto bir shaxsning nutqida ham) ko‘plik qo‘shimchasi har ikkala formada (nar//lar, nar//lar tarzida) ishlatilishi mavjud. mang.: (qipch.): adam + nar//adam + lar, әmmәm …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 38 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o'zbek shevalari morfolgiyasi" haqida

wordbuilder kurs ishi mavzu: o'zbek shevalari morfologiyasining o’rganilishi; o'zbek shevalari morfologiyasi reja: 1.shevalarning adabiy tildan farqlovchi morfologik xususiyatlar 2.shevalardan kelishiliklar tizimi va ularning ifodalanishi 3. shevalarda egalik qo'shimchalar 4.ko'plik shaklining morfologik va sintaktik yo'l bilan ifodalanishi kirish o'zbek xalqining shevalari adabiy tildan o'ziga xos morfologik xususiyatlari bilan ham farqlanib turadi. bu xususiyatlar turlanish (so'zning kelishik, egalik, ko'plik qo'shimchalarini olib o'zgartirish ) tuslanish (so'zning shaxs-son,zamon,mfyl qo'shimchalarini olib ma'lum bir shaklda o'zgarishi)shuningdek, yasalish (yangi so'z yasalishi) va shu kabilarda yaqqol ko'rinadi.albatta o'zbek xalq shevalaridagi turlanishiga xos xususiyatlar kelishik, k...

Bu fayl DOCX formatida 38 sahifadan iborat (124,7 KB). "o'zbek shevalari morfolgiyasi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o'zbek shevalari morfolgiyasi DOCX 38 sahifa Bepul yuklash Telegram