o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining o‘rganilishi

DOC 27 pages 163.5 KB Free download

27 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 163.5 KB

File type DOC

Pages 27

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 27

kurs ishi mavzu: o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining o‘rganilishi mundarija: i.kirish. 1.1.grammatik kategoriya haqida umumiy ma’lumot………………..6 ii. asosiy qism. 2.1.egalik kategoriyasi va uning qo‘llanish tizimi………………..…………11 2.2.otlarda egalik qo‘shimchalarining fonetik o‘zgarishlari va abstrakt egalik…15 2.3.o‘zbek tilida egalik kategoriyasining so‘z turkumlari doirasida ifodalanishi..20 2.4.egalik kategoriyasining evolyutsiyasi, uning boshqa tillar bilan o‘rganilishi.25 xulosa……………………………………………………………...……….…31 adabiyotlar ro‘yxati………………………………………………….32 ishning umumiy tavsifi mavzuning dolzarbligi. o‘zbek tili grammatikasi, xususan, morfologiya sohasidagi asosiy ilmiy nazariyalarga tayangan holda, egalik kategoriyalarni o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. tilshunoslikda kategoriyalarning ahamiyati, o‘rganilish bosqichlari, tadqiqotlar, shu jumladan, birgina egalik kategoriyasi vositasining yasalishi, mazmuni, qo‘llanilishi, o‘zaro munosabati ham o‘zbek tilshunosligida yetarlicha taqdiq etilgani ham o‘rinlidir. bunday holat esa bevosita mavzuning dolzarblik darajasini belgilaydi. tadqiqotning maqsadi. o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining turlari, yasalishi, mazmuni, qo‘llanilishi, o‘zaro munosabatini o‘rganish. tadqiqotning vazifalari. o‘zbek tilshunoslarining egalik kategoriyasi doir ishlarini ko‘zdan kechirish va ularning qayta ko‘zdan kechirilishdagi vazifa,uslub va tadbiq etish, o‘rganishdan iborat. tadqiqotning ilmiy yangiligi. mazkur ishda o‘zbek tilshunosligining egalik kategoriyasi …

2 / 27

rning mavzu talab etgan masalalarni dalillashda o‘zbek yozuvchi va shoirlari asarlaridan olingan materiallarga murojaat qilindi. 1.1.grammatik kategoriya haqida umumiy ma’lumot. “kategoriya” atamasiga biz ko‘plab ilmiy adabiyotlardan, lug‘atlardan va chet el adabiyotlaridan izoh topishimiz mumkin. “kategoriya” atamasi tilshunoslikda juda faol ishlatilsada, uni oxirigacha to‘la-to‘kis ta’riflab berilgan, deb bo‘lmaydi. to‘g‘rirog‘i, berilgan ta’riflar hodisa mohiyatini ochib bera olmaydi.masalan, “kategoriy” atamasiga o‘zbek tilining izohli lug‘atida quyidagicha izoh berilgan: kategoriya yunonchada “kategoria”- ayblash, ta’na qilish degani. moddiy dunyodagi narsa va hodisalarning eng muhim xususiyatlari va aloqalarini ifodalovchi umumiy tushuncha. grammatik kategoriyalar. ot kategoriyasi. egalik kategoriyasi va hokazo. o‘z davrida grammatik kategoriya tushunchasi bilan bog‘liq chalkashliklar haqida b.s.xaymovichning “o grammaticheskoy kategorii” nomli asarida kinoya bilan shunday yozgan edi: “grammatik kategoriyalar bilan biz maktab o‘rindiqlaridan tanishmiz. biz ular haqida “grammatik” nimaligini va “kategoriya” nimaligini istisno qilganda, hamma narsani bilamiz. bugungi tilshunoslikda kategoriya atamasi bilan belgilanib kelayotgan birliklar geterogen tabiatli bo‘lib, isbot uchun ularning ayrimlarini sanab o‘tamiz: so‘zlarning …

3 / 27

mgi faylasuflar insonning bilish faoliyati natijasi bo‘lgan borliq hamda o‘zlikni anglab yetishdagi asosiy tushunchalarni kategoriya deb aytganlar. bular mohiyat, hodisa, sifat, miqdor, zamon, makon, sabab, oqibat kabilardir. kategoriya falsafada eng qadimgi tushunchalardan bo‘lsa-da, faylasuflarning unga qarashlari bir xil deb bo‘lmaydi. ko‘rinadiki, kategoriya nomi ostida birlashgan tushunchalarning hammasi uchun umumiy jihat ham bor. bu qismlarga bo‘linish, ushbu qismlar orasidagi bog‘liqlik va umumiy belgiga egalikdir. ammo kategoriyalarning mavhum tabiati ularni belgilashda muayyan qiyinchilikka olib keladi. xususan, falsafiy kategoriyalar borasida o‘ziga xos ta’limot yarata olgan nemis faylasufi gegelning bu boradagi fikrlari diqqatga sazovor. uning fikricha, kantning kategoriyalarni subyektiv deb baholashida jon bor. masalan, muayyan predmetning belgilari shu predmetda birlashishi aniq. biz bu belgilarni his qilamiz: bir chaqmoq qand qattiq, oq, shirinligi aniq. ana shu belgilar predmetda birlashadi. ammo ana shu birgalikni kuzatib bo‘lmaydi. shu bilan birga, kategoriyalarni faqat insonning fikrlash tarzi bilan bog‘lab qo‘yish to‘g‘ri emas. gegel falsafasining mag‘zi bo‘lgan “narsa o‘zida” faqat …

4 / 27

m grammatik kategoriya sifatida qaralsa-da, xususiy hollarda, ya’ni sintaktik tekshirishlarda kategoriya tushunchasi e’tiborga molik ahamiyat kasb etmaydi. bunga qo‘shilib bo‘lmaydi, albatta. bir umumiy grammatik ma’no ostida birlashuvchi, shu asosda bir-birini taqozo etuvchi va bu umumiy ma’noning parchalanishi asosida inkor qiluvchi shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. substansial tilshunoslikda grammatik kategoriyalarni shohida shahobiddinova chuqur va atroflicha o‘rgangan. olimaning ishida o‘zbek tilida 9 ta kategoriya mavjudligi sanab o‘tilgan va ular quyidagicha ko‘rsatilgan: nisbat kategoriyasi, o‘zgalovchi kategoriyasi, harakat tarzi kategoriyasi, bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi, hisob kategoriyasi, daraja kategoriyasi, kelishik kategoriyasi, egalik kategoriyasi, kesimlik kategoriyasi, shaxs-son, zamon, tasdiq-inkor, mayl (modallik). sh.shahobiddinovaning “kategoriya va kategoriyalashtirishga bog‘liq ayrim muammolar haqida” nomli maqolasida: “tilshunoslikning boshqa sohalari, masalan,fonetika, sintaksis hamda leksikologiyada ham kategoriyalar haqida so‘z borsa-da (ega kategoriyasi, unlilar kategoriyasi kabi), ular u qadar ko‘p ommalashmadi. ularning kategorial xususiyatlari to‘liq ochib berilmaganligini bunga sabab qilib ko‘rsatish mumkin. to‘g‘ri, “so‘zlarning leksik-grammatik kategoriyalari” atamasi ancha keng tarqalgan. biroq yana ham ko‘proq tarqalgan “so‘z …

5 / 27

si. 3. son kategoriyasi. 4. nisbat kategoriyasi. 5. zamon kategoriyasi. 6. mayl kategoriyasi. 7. shaxs-son kategoriyasi. 8. daraja kategoriyasi. 9. bo‘lishli- bo‘lishsizlik kategoriyasi. 10. harakat tarzi kategoriyasi. 11. o‘zgalovchi(fe’lning xoslangan shakli) kategoriyasi. bundan tashqari yana o‘zbek tilshunosligida kategoriya va u bilan bog‘liq turli muammolarni yechishga doir bir qancha ilmiy ishlar qilingan. masalan, sh.sodiqova “hurmat kategoriyasining semantik-funksional xususiyatlari”, b.mengliyev “grammatik kategoriyalarni belgilashga doir mulohazalar”, a.g‘ulomov “o‘zbek tilida ko‘plik kategoriyasi”, t.rustamov “o‘zbek tilida inkor kategoriyasi”, a.sulaymonov “hozirgi zamon o‘zbek tilida o‘gan zamon fe’l kategoriyalari”, s.asliddinov “hozirgi zamon o‘zbek adabiy tilida egalik kategoriyasi” kabi ko‘plab nomzodlik ishlari va maqolalar yozilgan. xulosa qilib aytganda, kategoriya bilan bog‘liq muammolar sekin-astalik bilan atroflicha o‘z yechimini topib bormoqda. ta’kidlash lozimki, grammatik kategoriya va unga mansub grammatik shaki o‘zaro pog‘onali, butun bo‘lak munosabatlarida bo‘lishini ko‘rsatadi. bu esa biror biror grammatik shaklning qaysidir grammatik kategoriyada mansub bo‘lmasligi mumkin emasligini ko‘rsatdi. to‘g‘ri, ayrim kategoriyada moddiy ifodali grammatik shakl bitta bo‘ladi. …

Want to read more?

Download all 27 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining o‘rganilishi"

kurs ishi mavzu: o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining o‘rganilishi mundarija: i.kirish. 1.1.grammatik kategoriya haqida umumiy ma’lumot………………..6 ii. asosiy qism. 2.1.egalik kategoriyasi va uning qo‘llanish tizimi………………..…………11 2.2.otlarda egalik qo‘shimchalarining fonetik o‘zgarishlari va abstrakt egalik…15 2.3.o‘zbek tilida egalik kategoriyasining so‘z turkumlari doirasida ifodalanishi..20 2.4.egalik kategoriyasining evolyutsiyasi, uning boshqa tillar bilan o‘rganilishi.25 xulosa……………………………………………………………...……….…31 adabiyotlar ro‘yxati………………………………………………….32 ishning umumiy tavsifi mavzuning dolzarbligi. o‘zbek tili grammatikasi, xususan, morfologiya sohasidagi asosiy ilmiy nazariyalarga tayangan holda, egalik kategoriyalarni o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. tilshunoslikda katego...

This file contains 27 pages in DOC format (163.5 KB). To download "o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining o‘rganilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilshunosligida egalik k… DOC 27 pages Free download Telegram