o’zbek tili derivatsiyasi

PDF 6 sahifa 145,9 KB Bepul yuklash

6 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 145,9 KB

Fayl turi PDF

Sahifalar 6

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 6

mavzu: o’zbek tili derivatsiyasi reja: 1.so'z yasalishi tilshunoslikning alohida bo'limi sifatida. 2.so'z yasash (derivatsion) qoliplari. 3. nutqiy yasama so'zlarning lisoniy sathga ko'tarilishi. so'z yasalishi tilshunoslikning alohida bo'limidir. u so'z yasalishi, uning diaxron va sinxron turlari, so'z yasash usullari kabi masalalar bilan shug'ullanadi. sơz yasalishi sof nutqiy hodisa, nutqiy jarayondir. biroq uning lisoniy asoslari bor. shu sababli so'z yasalishi ham lison va nutqga birday daxldor so'z yasalishi lingvistik termin sifatida ikki ma'nolidir: a) so'z yasash jarayoni atamasi; b)ushbu jarayonnt organuchi soha. sơ'z yasash deganda qanday usul bilan bo'lsa-da, yangi so'z hosil qilish tushunilavermaydi. masalan, so'z yangi ma'no kasb etishi natijasida yangi so'z paydo bo'lishi mumkin. deylik, ishbilarmon so'zi yangi ma'no kasb etdi. biroq bu erda yangi so'z yasalishi yo'q.. demak, so'z yasalishi, yasama va yangi ma'no kasb etgan so'zlaring leksem alashuvi hodisalarini farglash lozim. sơ'z yasalishi ham til taraggiyoti natijasida tarixiylik va zamonaviylikka daxldor bo'ladi. shu boisdan tarixiy va sinxron so'z …

2 / 6

o'z so'z yasash qoliplari asosida hosil qilinadi. hosila lisoniylashib, o'z qolipidan uzilib ketsa ham, unda bilinar-bilinmas qolip bilan (agar qolip yashovchan bo'lsa) bog'lanishlar baribir saqlanib qoladi. so'z yasash qolipi ikki uzvdan iborat bo'ladi: a) qolipning shakliy tomoni; b) qolipning mazmuniy tomoni. yasama so'zda ana shu ikki jihat tajallilanadi. yasalma shaklan va mazmunan ana shu qolipga muvofiq kelsa, uni shu qolip hosilasi sifatida qarash mumkin. masalan, kitobchi so'zida mazkur qolipning izlari bor. lekin xabarchi so'zida qolipning mazmuniy tomoni aks etmagan. so'z yasash qolipining shakliy tomoni ikki qismdan tashkil topadi: yasovchi asos va yasovchi vosita. masalan, [ot+chi=shu ot bilan shug'ullanuvchi shaxs oti]| qolipining shakliy qismi bo'lgan [ot+chi] ning ot qismi yasovchi asos, -chi qismi esa yasovchi vositadir. qolipning yasovchi asosi, albatta, mustagil so'z, yasovchi vosita qismi esa so’z ham, qo'shimcha ham bolishi mumkin. masalan, go'shma, juft so'z yasash qoliplarida asos ham, vosita ham so'zdir. qoliplarning so'z yasash darajasi bir xil emas. shunga …

3 / 6

sama sơ'zlar bo'lib, davrlar o'tishi bilan ularning ma'noviy tabiatida ham, grammatik jihatlarida ham evolyutsiya jarayoni kechgan. chunki qolip bugungi kunda ishlamaydigan, foydalanilmaydigan holga kelgan, ularning hosilalari esa qolipdan behad uzoqlashib, ma'nolaring ixtisoslashishi va bir-biridan uzoqlashishi yuz bergan. natijada aslida bir qolipdan chiqqan hosilalar (yasama so'zlar) mustaqil leksemalarga aylanib, bir-birinikiga yaqin va bog'liq bo'lmagan turli-tuman ma'nolarni anglatadi. tadqiqotchilar o'zbek tilidagi unumsiz (tarixiy) so'z yasash oliplarining yuzga yagin ko'rinishini aratishadi. shuning uchun ular unumsiz qoliplar deyiladi. unumsiz qoliplarning o'zi mahsuldor unumsiz so'z yasash qoliplari va kammahsul unumsiz so'z yasash qoliplariga bo'linadi. mahsuldor so'z yasash qoliplari til tarixida ko'plab hosilalar bergan bo'ladi. kammahsul qoliplar esa sanoqli so'zlar yasagan. bugungi kunda ham hosila berib turgan qoliplar unumli so'z yasash qoliplari deyiladi. unumli so'z yasash qoliplari hosila berish darajasiga qarab o'z o'rnida ikkiga bo'linadi: mahsuldor unumli so'z yasash qoliplari va kammahsul unumli so'z yasash qoliplari. -gar, -kash, -mon vositali qoliplar unumli kammahsul qoliplarga misoldir. - …

4 / 6

molliligi, favquloddaligi bilan birinchi guruhdan ajralib turadi. demak, birinchi guruh yasama so'zlari iftimoiy shartlanganlik xossasiga ega va shu boisdan yuqoridagi zikr etilgan birinchi tur belgilar ularing barchasi uchun umumiydir. ikkinchi guruh so'zlarida esa ular nutqiy hodisa ekanligi, endigina so'z yasash qolipidan chiqqanligi sababli, odatlanilma-ganlik, favquloddalik xossalari yaqqol bo'rtib turadi. ko'rinadiki, nutqiy yasama so'zlaring ayrimlari nutq bosqichidagina mavjud bo'lsa, ba'zilari o'zlarini chiqargan qoliplardan uzoqlashib, bir butun holda lisoniy sathga «ko'tarilib ketgan» bo'ladi. shundan kelib chiqgan holda aytish mumkinki, leksemalar tub yoki yasama bo'lishi mumkin. masalan, kitob, savdogar, nonchi birliklarini olaylik. qatordagi kitob va savdogar birliklari tayyorlik, umumiylik, iftimoiylik xossalariga ega. savdogar leksemasi yasama bo'lsa-da, tayyorlik belgisiga ham ega. biroq tilimizda nonchi degan lisoniy birlik yo'q. u non leksemasi va [anig ot+chi-otdan anglashidgan narsa/predmet bilan shug'ullanuvchi shaxs] qolipi asosida nutą jarayonidagina hosil qilinishi mumkin hamda yugoridagi birliklar ega bo'lgan xususiyatlardan xoli nonchi birligining nutq jarayonigagina xosligi uning tayyorlik belgisiga ega emasligini ko'rsatadi. …

5 / 6

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 6 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o’zbek tili derivatsiyasi" haqida

mavzu: o’zbek tili derivatsiyasi reja: 1.so'z yasalishi tilshunoslikning alohida bo'limi sifatida. 2.so'z yasash (derivatsion) qoliplari. 3. nutqiy yasama so'zlarning lisoniy sathga ko'tarilishi. so'z yasalishi tilshunoslikning alohida bo'limidir. u so'z yasalishi, uning diaxron va sinxron turlari, so'z yasash usullari kabi masalalar bilan shug'ullanadi. sơz yasalishi sof nutqiy hodisa, nutqiy jarayondir. biroq uning lisoniy asoslari bor. shu sababli so'z yasalishi ham lison va nutqga birday daxldor so'z yasalishi lingvistik termin sifatida ikki ma'nolidir: a) so'z yasash jarayoni atamasi; b)ushbu jarayonnt organuchi soha. sơ'z yasash deganda qanday usul bilan bo'lsa-da, yangi so'z hosil qilish tushunilavermaydi. masalan, so'z yangi ma'no kasb etishi natijasida yangi so'z paydo bo'lishi mu...

Bu fayl PDF formatida 6 sahifadan iborat (145,9 KB). "o’zbek tili derivatsiyasi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o’zbek tili derivatsiyasi PDF 6 sahifa Bepul yuklash Telegram