o’zbek adabiy tili me'yorlari

DOC 19 sahifa 97,0 KB Bepul yuklash

19 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 97,0 KB

Fayl turi DOC

Sahifalar 19

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 19

o’zbek adabiy tili me'yorlari reja 1.adabiy til me'yorlari haqida. 2.leksik-semantik me'yor. 3.fonetik, orfografik va orfoepik me'yor. 4.aksentologik va grammatik me'yor. 5.punktuatsion va uslubiy me'yor. tayanch tushunchalar: adabiy til me'yorlari: leksik-semantik me'yor, orfoepik me'yor, orfografik me'yor, fonetik me'yor, aksentologik me'yor, grammatik me'yor, so‘z yasash me'yori, imloviy me'yor, uslubiy me'yor, punktuatsion me'yor, nutq me'yorlari va adabiy nutq mezonlari. «nutq madaniyati» tushunchasi to‘g‘risida gap borganda, ko‘p hollarda, nutqda o‘rinli va o‘rinsiz so‘zlarning qo‘llanishi xususida bahs boradi. til birligining to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri qo‘llanganligini belgilashda ma'lum bir o‘lchovga (mezonga) asoslaniladi. mana shu o‘lchov tilshunoslikda adabiy til me'yori deb yuritiladi. adabiy til me'yori, uning shakllanishi, rivojlanish qonuniyatlari nutq madaniyati sohasining tekshirish ob'ekti hisoblanadi. nutq madaniyati sohasining adabiy til me'yoriga munosabati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: a) nutq madaniyati adabiy me'yordagi o‘zgarib, buzilib turuvchi, nutqiy nuqsonlarni yuzaga keltiruvchi xususiyatlarni topadi, ularni bartaraf etishga intiladi; b) nutq madaniyati adabiy til me'yorini doimiy rivojlanib, o‘zgarib turuvchi hodisa sifatida tekshiradi va til …

2 / 19

da gap borganda, avvalo, adabiy til – xalq tilining, milliy tilning oliy shakli deyilgan ta'riflarga duch kelinadi. darhaqiqat, adabiy til xalq tili negizida shakllanadi. adabiy tilni yaratishdan maqsad umumxalq ommaviy aloqa vositasini yaratishdir. adabiy til ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-madaniy hayotning barcha sohalarida aloqa quroli darajasiga ko‘tariladi. adabiy til vazifasining kengayishi undagi til vositalarining rivoj topishini, imkoniyatlarining kengayishini taqozo qiladi. adabiy tilning lug‘at tarkibi, grammatik tuzilishi muayyan qonun-qoidalarga bo‘ysunadi, ular saralangan, ishlangan, me'yorlashtirilgan bo‘ladi. demak, adabiy til me'yorlashtirilgan til bo‘lib, bu uning muhim xususiyatlaridan biri hisoblanadi. adabiy tilni me'yorlashtirish deganda tilning ko‘pchilikka ma'qul bo‘lgan ko‘rinishlarini tavsiya etish va shu asosda tilning fonetik, orfoepik, orfografik, leksik, grammatik qonun-qoidalarini ishlab chiqish va ularni tartibga solish tushuniladi. ilmiy manbalarda adabiy tilni me'yorlashtirishning quyidagi shartlari qayd etiladi: a) tilning ifoda vositalari tanlanadi; b) umum tomonidan qabul qilinadi va mustahkamlanadi;v) qoidalashtiriladi, lug‘at va grammatikalarda tavsiya etiladi; g) shu til vakillarining hammasi uchun majburiy hisoblanadi. hozirgi kunda tilshunosligimizda o‘zbek …

3 / 19

tartibga solingan. shunga qaramay, ba'zan nutqda so‘z qo‘llash bilan bog‘liq xatolar ham uchrab turadi. masalan: mana, yo‘l o‘rtasida tovushqon ko‘rib, pomeshchikning ovchisi quvdi shu mahal. (zulfiya.) berilgan she'riy parchada qo‘llangan tovushqon so‘zi shevaga xos bo‘lib, uning qo‘llanishi leksik me'yorga xilof. ba'zan nutqda paronimlarni noto‘g‘ri qo‘llash, (archish-artish, o‘tkazish-o‘tkazish kabilar) dubletlarning farqiga bormaslik (poeziya-nazm, tolib-talaba), sinonim so‘zlarni o‘z o‘rnida qo‘llamaslik (aft- chehra-turq-oraz) holatlari ham adabiy til leksik me'yorining buzilishiga olib keladi. orfoepik me'yor. orfoepik me'yor, ya'ni talaffuz me'yori til birliklarining og‘zaki nutq jarayonida adabiy til me'yoriga muvofiq kelishi masalasi bilan ish ko‘radi. adabiy tilning bu me'yori ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, orfoepik lug‘atlar tuzilganligiga qaramay, nutqiy jarayonda hanuzgacha ayrim til birliklarining talaffuzida xatolik ko‘zga tashlanadi. masalan, ruscha yoki rus tili orqali o‘zlashgan so‘zlarning talaffuzidagi nomuvofiqliklar, so‘zni yozilgandek talaffuz etish, qabul qilingan so‘zni o‘zbekcha aksent bilan talaffuz etish kabi masalalar bo‘yicha kamchiliklar mavjud. yozuv (grafik) me'yori. adabiy tilning grafik me'yori ayni til uchun tanlangan yozuv …

4 / 19

omuvofiqliklar fonetik me'yorning buzilishiga sabab bo‘lmoqda. masalan: qorishiq va sirg‘aluvchi j uchun bir harfning berilishi, ng tovushi uchun kirillcha alifboda harfning yo‘qligi nutq madaniyatiga salbiy ko‘rsatishi tayin. aksentologik me'yor. aksentologik me'yor urg‘uni to‘g‘ri qo‘llash bilan bog‘liq me'yordir. adabiy tilning aksentologik me'yorida har bir so‘zda urg‘uning qo‘llanish o‘rni qat'iy tarzda belgilab beriladi. ma'lumki, so‘zdagi urg‘u ma'no farqlash xususiyatiga ega. urg‘u yordamida yozuvda farqlanmaydigan so‘zlar o‘zaro farqlanadi. buni quyidagi so‘zlar misolida ham kuzatish mumkin: atlas-atlas, fizik-fizik, bosma-bosma, hozir-hozir. anglashiladiki, urg‘uning o‘zgarishi so‘z ma'nosining o‘zgarishiga olib keladi. shu sababli har bir so‘zdagi urg‘uni o‘z o‘rnida qo‘llash maqsadga muvofiq. grammatik me'yor (morfologik va sintaktik me'yor). grammatik me'yor morfologik va sintaktik me'yorlarni qamrab oladi. adabiy tilning bu me'yori so‘z shakllari, qo‘shimchalar, so‘z birikmalari va gapning qurilish me'yori bilan ish ko‘radi. o‘zbek tilida morfologik me'yor asosida qo‘shimchalarning turlovchi, tuslovchi va so‘z yasovchi turlari qabul qilingan. biroq nutqda qo‘shimchalar bilan bog‘liq me'yorga har doim ham amal qilinavermaydi. …

5 / 19

o‘z-o‘zidan amalga oshirilmaydi. har bir tilda so‘z yasashning o‘z ichki qonuniyatlari mavjud. o‘zbek tilida ham so‘z yasashning o‘ziga xos usullari (fonetik, semantik, leksik, morfologik, sintaktik, kompozitsiya usullar) bo‘lib, so‘z yasashda ularga e'tibor qaratish lozim bo‘ladi. imloviy me'yor. imloviy me'yor yozma nutqning madaniylik darajasini belgilovchi muhim omildir. bu me'yor til birliklarini to‘g‘ri yozish qonun-qoidalariga asoslanadi. hozirgi kunda o‘zbekistonda ikki yozuv turiga asoslangan imlo qoidalari bilan ish ko‘rilmoqda. bular: 1. kirillcha-o‘zbekcha yozuvga asoslangan imlo qoidasi. bu qoida 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan bo‘lib, 72 paragrafdan iborat qonun-qoidalarni qamrab oladi. 2. lotincha -o‘zbekcha yozuvga asoslangan imlo qoidasi. bu qoida 1995 yil 24 avgustda tasdiqlangan, unda 82 ta imlo qoidasi berilgan. har ikki imlo qoidalari ham hozirgi kunda amalda bo‘lib, imloviy me'yorlarni tartibga keltirishga, uni mukammallashtirishga xizmat qilmoqda. punktuatsion me'yor. bu me'yor yozma nutqqa xos bo‘lib, yozuvda tinish belgilarining qo‘llanish qoidalarini belgilab beradi. ma'lumki, tinish belgilari yozma nutqning aniq, ifodali, to‘g‘ri tuzilishiga yordam beradi. …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 19 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o’zbek adabiy tili me'yorlari" haqida

o’zbek adabiy tili me'yorlari reja 1.adabiy til me'yorlari haqida. 2.leksik-semantik me'yor. 3.fonetik, orfografik va orfoepik me'yor. 4.aksentologik va grammatik me'yor. 5.punktuatsion va uslubiy me'yor. tayanch tushunchalar: adabiy til me'yorlari: leksik-semantik me'yor, orfoepik me'yor, orfografik me'yor, fonetik me'yor, aksentologik me'yor, grammatik me'yor, so‘z yasash me'yori, imloviy me'yor, uslubiy me'yor, punktuatsion me'yor, nutq me'yorlari va adabiy nutq mezonlari. «nutq madaniyati» tushunchasi to‘g‘risida gap borganda, ko‘p hollarda, nutqda o‘rinli va o‘rinsiz so‘zlarning qo‘llanishi xususida bahs boradi. til birligining to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri qo‘llanganligini belgilashda ma'lum bir o‘lchovga (mezonga) asoslaniladi. mana shu o‘lchov tilshunoslikda adabiy til me'yori deb yuritil...

Bu fayl DOC formatida 19 sahifadan iborat (97,0 KB). "o’zbek adabiy tili me'yorlari"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o’zbek adabiy tili me'yorlari DOC 19 sahifa Bepul yuklash Telegram