toponimika

PPTX 29 pages 228.7 KB Free download

29 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 228.7 KB

File type PPTX

Pages 29

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 29

prezentatsiya powerpoint toshkent kimyo xalqaro universiteti ma’ruzachi: dots. v.b., t.f.f.d (phd) narziyev nabijon normurodovich fan: toponimika “tarix” kafedrasi reja: 1. toponimimlarning tarixiy imlosi. 2. geografik nomlarning yozilishi. mavzu: tarixiy toponimiyaning substrati – o‘zagi hamda nom yasovchi leksima-komponentlari. toponimlarning tarixiy imlosi. toponimlar shunday so‘zlarki, ular uzoq davr davomida iste'molda bo‘lganidan grammatik va fonetik jihatdan o‘zgarishlarga uchragan. anashu o‘zgarishlarning harakteri haqida tasavvur hosil qilish toponimlarning, aytaylik, bundan bir necha asr oldin qanday talaffuz qilinganini aniqlashda juda qo'l keladi. namangan viloyatidagi pop shahri arab geograflari asarlarida (xi - xii asrlarda) bob (arabcha "darvoza") shaklida qayd qilingan. “boburnoma”dan boshlab esa pop shaklini olgan va transformatsiyaga uchragan. andijon shahri esa arab geograflari asarlarida va boshqa ko‘hna tarixiy manbalarda andiyon, andikon, andigon shakllarida tilga olingan. bobur zamonida andijon deb “turkiy” shakl olgan. samarqand shahri yaqinida samarqand hokimi gurakning ukasi ofaran tomonidan bunyod etilgan (vii asr) ofarinkat shahrining nomi fonetik o‘zgarishga uchragan va dastlab farankat, frinkent, so‘ngra …

2 / 29

akademik v. v. bartol'd va tarixchi v. l.vyatkin o‘sha sanjarvagn toponimi yangiariq kanalining o‘ng tomonidagi zanjirbog' qishlog‘i nomida saqlanib qolgan degan edi. vaqf hujjatlarida ham “sanjarvagn degan joy zanjirbog‘ nomi bilan mashhurdir” deyiladi. so‘zlarning tojik tiliga xos o‘rin almashuvi toponimikada uchraydi xorazmning qadimiy poytaxti kat shahri yaqinida amudaryodan chiqarilgan katta bir ariq qorasuv deb atalgan. shu kanal xiii asr muallifi ibn al-asrning arab tilida vozilgan bir asarida suvqora deb atalgan va kanalning nomi “qora suv" degan so‘z deb izohlab ham qo'yilgan. nomlarning almashib turishiga antroponimiyada ham ko'plab misollar keltirish mumkin: (misol keltiring) qo‘rg'ontepa - tepaqo‘rg‘on sar(i)bozor - bozorboshi, sariqo‘rg'on - qo‘rg‘ontagi, alisher - sherali, alibek - begali, boy sari - sariboy o'zbekiston sharoitida qadimiy qaydlar doim ham toponimlatning dastlabki shaklini aniqlash uchun ishonchli manba bo`lavermaydi. chunki, movarounnahrni arablar bosib olgandan so‘ng barcha yozma yodgorliklar arab yozuvida yozilgan edi (yunon, sug‘d, qadimgi turk va boshqa yozuvlarda ayrim geografik nomlargina qayd etilgan). …

3 / 29

rkiy tillar uchun xos bo'lmagan tovushlarni ifodalaydigan harflarning ishlatishi ham rol o'ynagan. “arab yozuvi tufayli, - degan edi akademik v.v.bartold shaharlarning va boshqa ob’yektlarning nomlari tanib bo‘lmaydigan darajada o‘zgarib ketadi”. arab yozuvining katta kamchiliklaridan biri shu ediki, so‘zlarni, jumladan, atoqli otlarni yozishda bir qancha hollarda unli tovushlar o‘z aksini topmas edi. masalan, samarqand harfma-harf o'qiganda, smrqnd, buxoro - bxoro, farg'ona - frg'ona shakllarida yozgan. joy nomlarini yozishda, ayniqsa, u qadar mashhur bo‘lmagan geografik nomlarni xatga tushurishda muayyan qonun-qoidalarga amal qilinmas. ko‘pgina hollarda har bir xattot o‘z bilganicha yozar edi. buning ustiga toponimlarning mahalliy talaffuz shakli inobatga olinmas edi: qo'qon - xo‘qand, xuvaknd. jizzax – dzak, zarafshon - zrfshon, toshkent – toshknd, nayman - nyman holida yozilar edi. lotin grafikasiga, keyinroq esa rus alifbosiga o'tilishi bilan ahvol o‘zgardi: yer-suv nomlarining yozma shakli ularning talaffuziga yaqinlashdi. shunga qaramasdan geografik, nomlarning, xususan, yirik ob’yektlar nomlarining yozma shakli ko'proq tarixiy an'ana mahsuli bo'lib mahalliy …

4 / 29

- marg’inon (harfma-harf o'qilganda marg'non), yozyovon – yoziyobon laylakxona - laklakxona, yaypan - lyfon, qaqir - qqir, baliqchi - bliqchi, nayman - niyman-nmin yozilgan. tall atamasi arab tilida "tepalik” degan so‘z o‘rta osiyoda, jumladan, o‘zbekistonda, xususan, zarafshon vodiysida tal, tol shakllarida ko‘plab toponimlar hosil qilgan (tolim arjon, tollimoron, tolliqo‘rg‘on, tolimarjon, talaktepa, toliborzu, tallak, tollig‘ulon va hokazo). tal yoki tol deganda tepalik, qo'rg'on tepa mozorqo'rg‘on tushuniladi. o'zbek tilida ikki va undan ortiq so‘zlardan (turdosh otlardan) iborat (murakkab) geografik nomlar qo‘shib yoziladi. bunga misollar keltiramiz. ot+ot abdiqishloq, qorovulbozor, qum go‘rg ‘on. yomonjar, mamaqishloq, qiziljar, qoratog', uzunsoy, sovuqbuloqchi, torariq. egriko‘l. sifat+ot son+ot beshbuloq, qo'shrabot. yolg‘iztol, mingchuqur, qo'shko'prik , to'qsonkamar, o'ttizadir. soykeldi, qo'yqirilgan, tangatopdi, qozonketgan. ot+fe’l sifat+geografik nom balandmachit. balandravot, oqqo'rg’on, oqtepa, ko‘kbuloq. ko'kgumbaz, sarisuv, sariqtepa, qizilsuv, qizilsoy. qizilqum , yuqoriovul. etakovul, quyimahalla, o‘rtachek, o‘rtasaroy soykeldi, qo'yqirilgan, tangatopdi, qozonketgan. ot+fe’l quyidagi hollarda ajratib yoziladi katta oqtepa, katta beshkapa, katta qorabog', katta naymancha; kichik aravon, …

5 / 29

larda qo'shtimoqsiz yoziladi: o'zbekiston ovozi gazetasi, ko'chasi. movarounnahr ko 'chasi. sonlar bilan yozilish tartibi: geografik nomlar tarkibiga kirgan tartib sonlar nom ining oldida birinchi o’rinda so‘z bilan yoziladi: yettinchi qo‘tir (ruscha ferma so‘zidan). beshinchi brigada kabi. geografik nomlarni standartlashtirish geografik nomlarni standartlashtirish muammolari milliy tashkilotlarninggina emas, balki xalqaro ilmiy va hukum atlararo tashkilotlarning ham diqqat e’tiborini tobora ko'proq o'ziga jalb qilmoqda. xalqaro onomastika fanlari komiteti (igos). xalqaro fonetika assotsiyatsiyasi (ipa ), antarktikani o'rganish ilmiy komiteti (soar), xalqaro gidrografiya tashkiloti (iii0), xalqaro fuqarolar aviatsiyasi tashkiloti (igao), jahon pochta uyushm asi (upi). xalqaro aloqa uyushm asi (itv), xalqaro standartlashtirish tashkiloti (iso) keyingi yillarda geografik nomlarni standartlashtirish muammolariga birlashgan millatlar tashkiloti (bmt) katta aham iyat bermoqda. bmt tomonidan chaqirilgan va geografik nom larni standartlashtirishga bag'ishlangan bir necha konferensiya, bmtning geografik nomlar bo'yicha ekspertlar guruhlari faolivati shuning dalilidir. respublikamizda ham bu ishga qo‘l urildi. mamlakatimizda birinchi o'laroq o'zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi huzuridagi geodeziya kartografiya …

Want to read more?

Download all 29 pages for free via Telegram.

Download full file

About "toponimika"

prezentatsiya powerpoint toshkent kimyo xalqaro universiteti ma’ruzachi: dots. v.b., t.f.f.d (phd) narziyev nabijon normurodovich fan: toponimika “tarix” kafedrasi reja: 1. toponimimlarning tarixiy imlosi. 2. geografik nomlarning yozilishi. mavzu: tarixiy toponimiyaning substrati – o‘zagi hamda nom yasovchi leksima-komponentlari. toponimlarning tarixiy imlosi. toponimlar shunday so‘zlarki, ular uzoq davr davomida iste'molda bo‘lganidan grammatik va fonetik jihatdan o‘zgarishlarga uchragan. anashu o‘zgarishlarning harakteri haqida tasavvur hosil qilish toponimlarning, aytaylik, bundan bir necha asr oldin qanday talaffuz qilinganini aniqlashda juda qo'l keladi. namangan viloyatidagi pop shahri arab geograflari asarlarida (xi - xii asrlarda) bob (arabcha "darvoza") shaklida qayd qilingan. “bo...

This file contains 29 pages in PPTX format (228.7 KB). To download "toponimika", click the Telegram button on the left.

Tags: toponimika PPTX 29 pages Free download Telegram