toponimika faniga kirish

DOCX 37 pages 147.3 KB Free download

37 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 147.3 KB

File type DOCX

Pages 37

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 37

mavzu. toponomika faniga kirish (4 soat). reja: 1. kirish. 2. toponomikaning boshqa fanlar bilan aloqalari. 3. toponimlarning paydo bo’lishi. 1. bir joyni ikkinchisidan, bir jilg'ani boshqa bir jilg'adan, bir ko'chani yonidagi ko'chadan, tog'ladirlarni, shahar va qishloqlarni bir-biridan farq qilish uchun ham kishilar nomlar o'ylab chiqargan. joy nomlari, geografik nomlar yoki toponimlar deb ataladi toponimlarni toponimika fani o'rganadi. toponimika yunoncha topos - joy va onoma (yoki onima) - nom so'zlaridan tarkib topgan. joy nomlari, ya'ni toponimiya bir necha turga bo'linadi. bular, gidronomiya (yunoncha gidro - suv), ya'ni daryolar, ko'llar, dengizlar, soylar, kanallar, qo'ltiqlar, bo'g'ozlar, sharsharalar nomlari: oronimiya (yunoncha oros - tog), ya'ni yer yuzasining relef shakllari - tog'lar, cho'qqilar, qirlar, vodiylar, tekisliklar nomlari; oykonimiya (yunoncha oykos - uy), polinimiya (yunoncha polis - shahar) yoki urbanonomiya (lotincha urbos - shahar), ya’ni qishloq hamda shaharlarning nomlari, mikrotoponimiya (yunoncha mikros - kichik), ya'ni kichik obyektlar: buloqlar, quduqlar, dalalar, o'tloqlar, daraxtzorlar, jarlar, yo'llar, ko'priklar va …

2 / 37

omlar xaritaning eng muhim elementi sifatida biron mamlakat yoki olka tabiatining xususiyatlarini aks ettiradi. ana shu nuqtai nazardan toponimikani geografik fanlar jumlasiga kiritish mumkin. shu bilan birgalikda, joy nomlari jamiyat tarixi bilan chambarchas bog'liq. joylarga qanday nom berish avvalo jamiyatning muayyan bosqichdagi ehtiyojlari bilan belgilanadi, joy nomlari tarixini bilmasdan turib toponimika bilan shug'ullanish kutilgan natijani bermaydi. ana shuning uchun ham toponimika tarix fanlari qatoridan o'rin oladi. demak, toponimika uchta katta soha: tilshunoslik, geografiya, tarix oralig'idagi fandir. shu bois toponimikaning faktlari xarakter jihatdan xilma-xil bo'lgan lingvistik, tarixiy va geografik material jalb qilingandagina to'g'ri izohlab berilish mumkin. 2. toponimika va tilshunoslik: toponimlar til lug'at fondining bir qismidir. shu bilan birgalikda joy nomlar tilning boshqa leksik qatlamlaridan anchagina farq qiladi. bu farq toponimlarning uzoq yashashida, ularning potikomponentli, ya'ni ko'p komponentlardan - tarkibiy qismlardan iborat bo'lishida, bat bir tilning ichki qonuniyatlariga ko'ra, toponimlar yasashda turdosh otlar (apellyativlar) ishtirok eta olishida o'z aksini topadi. toponimlami …

3 / 37

(934-944 yillarda yozilgan) nur degan joy nomini tilgan oladi. uni boshqa viloyatlarda nuri buxoro deb ataydilar, deb yozadi narshaxiy. nuri buxoro, ya'ni buxoro nuridan boshqa nurlar ham bo'lgan. masalan, zarafshonning ikkita tarmog'i - qoradaryo bilan oqdaryo oralig'idagi miyonkol orollda ham nur degan qishloq bo'lgan. uni boshqalardan farq qilish uchun nuri miyonkol deb atashgan. shunday qilib, nur bora-bora nurota bo'lib ketgan: nur so'zi (arabcha) “yorug'lik”, ota esa geografik nomlar tarkibida «aziz avliyolarning qadamjosi» degan ma'noni bildiradi. samarqand shahri aleksandr makedonskiy (iskandar zulqarnayn) yilnomaiarida marokanda, sug'd yozuvlarida smarakans, abu rayhon beruniy, mahmud qoshg'ariy, zahiriddin mahammad bobur, mirxond (xv asr, amir temur saroyiga kelgan ispan elchisi lui gonzales de klavixo (xv asr) asarlarida semizkent, chingizxon haqidagi mo'g'ul hikoyasida semizgen kabi bir qancha variantlarda ucharaydiki, bularning hammasi samarqand nomi juda qadimiy ekanligini va uning kelib chiqishi (etimologiyasi) tamom uzil-kesil hal bo'lmaganligini ko'rsatadi. bunday misollarni ko'plab keltirish mumkin. toponomikaning tilshunoslik, til tarixi hamda dialektologiya uchun …

4 / 37

i rus tilining xususiyatidan kelib chiqadi. rus tilida ko'pgina so'zlar faqat ko'plik shaklida ishlatiladi. xorazm viloyatidagi 720 ta aholi punktidan 80 dan ortig'i - lar qo'shimchasi bilan tugaydi. shunisi qiziqki, bu nomlar orasida kopaklar, shag'allar, echkilar, qarg'alar kabi toponimlar uchraydi. bunday qaraganda, bu toponimlar hayvon nomlaridan tarkib topganga o'xshaydi. aslida esa shunday emas: kopak, shag'al (chiyabo'ri), echki, qarg'a degan urug' nomlari bor. hali zikr etilgan toponimlar ana shu urug'lar nomi bilan atalgan. masalan, qarg'alar «qarg'a urug'idan bo'lgan kishilar yashaydigan joy» demakdir. -on affiksi. bu tojikcha affiks o'zbekiston sharoitida aksari toponim yasaydi va kishilarning qandaydir sotsial guruhga, chunonchi: 1) muayyan millatga - arabon (arablar), qirg'izon (qirg'izlar), o'zbekon (o'zbeklar); 2) qandaydir urug'-aymoqqa - mang'iton (mang'itlar), minggon (ming urug'idan bo'lgan kishilar); 3) ma'lum tabaqaga - mirzoyon (kotiblar), tarxonon (soliqdan ozod qilinganlar); 4) hunar- kasbga - bo'yrabog'on (bo'yra to'quvchilar), kosagaron (kosa ustalari), so'zangaron (igna ustalari); 5) diniy e'tiqodga mansub ekanligini bildiradi: mug'on, mug'iyon (otashparastlar), …

5 / 37

iy zamonida daryo bo'ylab cho'zilgan. hiri shahri tevarak-atrofi bilan xirot (hiri hot) deb atak boshlagan va bora-bora shu nom qonunlashib qo!gan, deb hisoblaymiz. zarafshon daryosining (qoradaryo va oqdaryo del) ataluvchi tarmoqlari oralig'idagi miyonkol oroli tevarak-atrofi bilan birgalikda miyonkolot deb ham yuritilgan, bog'ot, rabotot kabi toponimlar haqiqatan ham ko'plik ma'nosini bildiradi. yana shuni aytib o'tish o'rinliki, ba'zi bir turkshunoslar arabcha -ot ko'plik affiksi turkiy, jumladan, o'zbekona so'zlar tarkibida uchramaydi, degan fikrdalar. biroq shu narsa ma'lumki, -ot qo'shimchasi ko'plik ma'nosida xiii-xv asrlardayoq, o'zbekcha qishloq, qo'shin so'zlari oxiriga qo'shilib qlsiloqot, qo'shinot tarzida ishlatilgan. ayni vaqtda -ot qo'shimchasi toponimlar ham yasagan. shundan ko'rinadaki, toponimika tarixiy tilshunoslikning ko'pgina masalalarini yechib berishda tilshunoslarimiz yordamga keladi. toponomika va geografiya. toponomika ayniqsa, geografiya uchun katta ahamiyatga ega. toponim - geografik qbyektning aniq manzilidir. nomlar joyning geografik aniqlash uchun ham, geografik tushunchalari ifoda etish uchun ham zarur. geografik xaritada keltirilgan boy va xilma-xil nomlar orasida nomlar alohida o'rin tutadi. …

Want to read more?

Download all 37 pages for free via Telegram.

Download full file

About "toponimika faniga kirish"

mavzu. toponomika faniga kirish (4 soat). reja: 1. kirish. 2. toponomikaning boshqa fanlar bilan aloqalari. 3. toponimlarning paydo bo’lishi. 1. bir joyni ikkinchisidan, bir jilg'ani boshqa bir jilg'adan, bir ko'chani yonidagi ko'chadan, tog'ladirlarni, shahar va qishloqlarni bir-biridan farq qilish uchun ham kishilar nomlar o'ylab chiqargan. joy nomlari, geografik nomlar yoki toponimlar deb ataladi toponimlarni toponimika fani o'rganadi. toponimika yunoncha topos - joy va onoma (yoki onima) - nom so'zlaridan tarkib topgan. joy nomlari, ya'ni toponimiya bir necha turga bo'linadi. bular, gidronomiya (yunoncha gidro - suv), ya'ni daryolar, ko'llar, dengizlar, soylar, kanallar, qo'ltiqlar, bo'g'ozlar, sharsharalar nomlari: oronimiya (yunoncha oros - tog), ya'ni yer yuzasining relef shakllari ...

This file contains 37 pages in DOCX format (147.3 KB). To download "toponimika faniga kirish", click the Telegram button on the left.

Tags: toponimika faniga kirish DOCX 37 pages Free download Telegram