xorazmiyning matematikaga oid asarlari va ularning xulosasi

DOCX 11 pages 31.4 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 31.4 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

abu abdulloh al-xorazmiyning hayoti va ilmiy faoliyati xorazmiyning matematikaga oid asarlari va ularning xulosasi reja: 1. abu abdulloh al-xorazmiyning hayoti va ijodi 2. abu abdulloh al-xorazmiyning matematikaga oid asarlari 3. abu abdulloh al-xorazmiyning ilmiy faoliyati abu abdulloh al-xorazmiyning hayoti olimning to'lik ismi abu abdulloh muhammad ibn yusuf al-xorazmiy. uning yoshligi xorazmning xiva, zamaxshar va qiyot shaharlarida o'tgan. u bu shaharlarda yashadi, ta'lim oldi va ilmning bir qancha jabhalarida katta muvaffaqiyatlarga erishdi. olim xurosonda ham yashagan. uning mashhurligi 976-997 yillarda hukmronlik qilgan somoniylar podshohi nuh ii ning vaziri abu hasan al-utbiy (977-982) huzurida kotib bo'lib xizmat qilgan davrida cho'qqiga chiqqan. shu vazifasi tufayli u “al-kotib al-xorazmiy” ismi bilan ham tanilgan. o'z xizmat vazifalari yuzasidan somoniylar poytaxti buxoroga tez-tez borib turgan va u yerda ko'pgina allomalar bilan hamsuhbat bo'lgan bo'lsa ajab emas. abu abdulloh al-xorazmiy 997 yilda vafot etgan. olimning dunyoqarashi o'sha davrda keng taralgan qadimgi yunon falsafasi va madaniyati, sharq namoyondalari …

2 / 11

rsalarni ko'rdimki, ko'pchilik hatto ularning nomlarini ham eshitmagan bo'lsa kerak. o'zim ham ularni bundan avval ko'rmagan edim. bundan keyin ham uchratmadim. o'sha kitoblarni o'qib, ulardan bahramand bo'ldim, shu bilan har bir muallifning ilmdagi darajasini bilib oldim. abu abdulloh al-xorazmiyning ilmiy faoliyati abu abdulloh al-xorazmiyning bizgacha yetib kelgan, ko'pchilik asarlari singari o'z davrining ilmi arab tilida bitilgan, yagona ma'lum bo'lgan asari – “mafotih al-ulum” (“ilmlar kalitlari”) asaridir. “mafotih al-ulum”ning qo'lyozma nusxalari uncha ko'p emas. yaqin-yaqingacha uning to'rt nusxasi bor deb hisoblab kelinadi. ana shu to'rt nusxadan uchtasi buyuk britaniya mo'zeyida hamda berlin qutubxonasida saqlanadi. asrimizning 60-yillarida amriqolik olim bosvart turkiya kutubxonalarida ushbu asarning yana olti nusxasi borligini aniqladi. bu olti nusxaning hammasi istanbul shahridagi kutubxonalarda saqlanadi. abu abdulloh al-xorazmiyning bu asari o'rta asrlarda fanlarning rivojlanish tarixiga molik kamyob manba sifatida davrimizning ko'pgina olimlarning e'tiborini o'ziga jalb etdi. birinchi bo'lib bu manbani o'rgangan va 1160 yildagi qo'lyozma nusxasi asosida uning aniqlangan 1895 …

3 / 11

dulloh al-xorazmiy “ilmlar kalitlari” asariga kirish qismida: “men bu asarni (“mafotih al-ulum”ni –r.b.) ikki qismdan iborat qilib to'zdim. birinchi qism shariat va u bilan bog'lik arab bo'lmagan, ya'ni yunonlar va boshqa halqlar ilmlariga bag'ishlangan”,- deb yozgan edi. abu abdulloh al-xorazmiyning ilmlari tasnifiga yondashishi o'ziga xos bo'lgan. bu tansifda shu sohada qadimgi yunonistonda ilk bor bayon etilgan an'analar hamda abu abdulloh al-xorazmiydan oldin o'tgan o'rta asr sharq olimlarining ilmlarni tartibga solish bo'yicha qilgan ishlarining natijalari aks etgan. abu abdulloh al-xorazmiyning ilmlar tasnifi umumiy shakli quyidagichidir: i.shariat va u bilan bog'lik, arab ilmlari. 1.fiqh, ya'ni musulmon huquqshunosligi 2.kalom, ya'ni ilohiyat asoslari. 3.grammatika 4.ish yuritish. 5.she'riyat va aruz. 6.tarix, ya'ni muayyan bir vaqtdan boshlab tarixni hisoblab borish ilmi. ii.“arab bo'lmagan” ilmlar. 1.nazariy falsafa. a) tabiiy ilmlar; b) riyoziyot ilmlari; v) ilohiy; g) mantiq. 2.amaliy falsafa. a) etika ; b) uyshunoslik; v) siyosat. ko'rib o'tgan tasnifimiz ikkinchi qism, ya'ni “arab bo'lmagan” fanlarni bayon etishda …

4 / 11

. elementlar, ya'ni birlamchi elementlar va yasama murakkab jismlar. u moddiy olam asosini tashkil etuvchi bo'laklar orasida qandaydir qat'iy chegara borligini inkor etadi va to'rt moddiy elementlar biri-biriga aylanishini tan oladi. dunyodagi har bir hodisa o'zining aniq joyi va mavjudlik zamoniga ega bo'lib, uning o'zgarishi esa tabiiy qonuniyat bilan bog'likdir. al-xorazmiy kalom ahli kabi, narsalarning o'zgarishini ilohiy quvvatga bog'lab qo'ymaydi, bu hodisani tabiat qonuniyatlari sababidir deb tushuntiradi. abu abdulloh al-xorazmiy moddiy borlikni mavjudligining asosiy shakllari makon va zamon ekanligini tan oladi. “mafotih al-ulum” muallifi o'sha davrning muhim masalalaridan biri – jismlarning cheksiz bo'linishi haqidagi fikrni o'z navbatida paydo bo'lishi va yo'q bo'lishi mumkin emasligini isbotlaydi. abu abdulloh al-xorazmiyning bu xulosasi antik davr mutafakkirlari levkipp va demokrat ilgari surgan narsalarning bo'linmas zarrachalari-atomlar haqidagi faraz, ya'ni atomistik ta'limot tarafdori ekanligidan dalolatdir. arastu kabi abu abdulloh al-xorazmiy ham falsafani nazariy va amaliy qismlarga bo'ladi. nazariy qismi ham o'z navbatida uchga: tabiiyot, riyoziyot, ilohiyotga …

5 / 11

azmiy o'zining nazariy ilmlari tartibida har qanday tafakkur, ilmiy bilimning zaruriy ibtidosi sifatida aks etgan mantiq masalalarini ham o'rganadi. abu abdulloh al-xorazmiy mantiq masalalarini ko'rib chiqishni so'z va iboralar o'zaro munosabatini bayon etishdan boshlaydi. o'rta sharq mualliflari mantiqda so'zlarning ma'no anglatishining uch turini, ya'ni so'z o'zining to'lik mazmunini anglatishi, so'z o'z mazmunidan kelib chiqadigan narsani anglatishini farqlar edi. abu abdulloh al-xorazmiy o'zining ilmlari tasnifi nazariy falsafaga tabiiy ilmlar va riyoziyot ilmlarini kiritib, birinchi guruh, tibb, mineralogiya, asarda alohida qayd etilmagan bo'lsa ham, al-kimyo va mexanikadan iborat deb hisoblaydi. abu bakr, ali ibn rabbon at-tabariy, ali ibn abbos al-majusiy, ayniqsa, abu ali ibn sino kabi buyuk olimlar va tabiblar o'z vaqtida tibbga katta hissa qo'shganlar. “mafotiq al-ulum” muallifi nazariy tibb va farmakologiya masalalari bilan shug'ullanganlaridan biridir. “tibb qonunlari” asari bunyodkoridan oldin yashagan abu abdulloh al-xorazmiy tibbga sakkiz bobdan iborat ikkinchi qismining uchinchi bo'limini bag'ishladi. jahon riyoziyot tafakkurini o'zining yuqori darajali yutuqlari …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xorazmiyning matematikaga oid asarlari va ularning xulosasi"

abu abdulloh al-xorazmiyning hayoti va ilmiy faoliyati xorazmiyning matematikaga oid asarlari va ularning xulosasi reja: 1. abu abdulloh al-xorazmiyning hayoti va ijodi 2. abu abdulloh al-xorazmiyning matematikaga oid asarlari 3. abu abdulloh al-xorazmiyning ilmiy faoliyati abu abdulloh al-xorazmiyning hayoti olimning to'lik ismi abu abdulloh muhammad ibn yusuf al-xorazmiy. uning yoshligi xorazmning xiva, zamaxshar va qiyot shaharlarida o'tgan. u bu shaharlarda yashadi, ta'lim oldi va ilmning bir qancha jabhalarida katta muvaffaqiyatlarga erishdi. olim xurosonda ham yashagan. uning mashhurligi 976-997 yillarda hukmronlik qilgan somoniylar podshohi nuh ii ning vaziri abu hasan al-utbiy (977-982) huzurida kotib bo'lib xizmat qilgan davrida cho'qqiga chiqqan. shu vazifasi tufayli u “al-kotib ...

This file contains 11 pages in DOCX format (31.4 KB). To download "xorazmiyning matematikaga oid asarlari va ularning xulosasi", click the Telegram button on the left.

Tags: xorazmiyning matematikaga oid a… DOCX 11 pages Free download Telegram