she’riy sistemalar

DOC 108,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1452008829_63014.doc she’riy sistemalar reja 1. jahon she’riyatidagi sistemalar 2. o’zbek she’riyatidagi sistemalar: barmoq, aruz, erkin tayanch tushunchalar: she’riy sistemalar: sillabik, metrik, tonik, sillabo-tonik; barmoq, aruz, erkin jahon she’riyatida asosan to’rtta she’r sistemasi (tizimi) mavjud: sillabik, metrik, sillabo - tonik, tonik. sillabik she’r sistemasi bo’g’inlar miqdoriga asoslanadi. unga o’zbek, turk, ozarbayjon, uyg’ur, polyak, farang, ispan, rumin xalqlari poeziyasidagi she’r tizimi kiradi. metrik she’r sistemasi bo’g’inlarning uzun-qisqaligiga, unlilar holatiga asoslanadi. grek, lotin, arab she’riyatiga shunday xususiyat xos. tonik she’r sistemasida urg’uli hijolar o’rtasidagi urg’usiz bo’g’in nisbati erkin bo’ladi. ritm hosil bo’lishi prinsipiga qarab sillabik-tonik, dolnik, aksentli she’rlarga bo’linadi. rus, ingliz, olmon she’riyatidagi mustaqil tizimdir. sillabo-tonik she’r sistemasi bug’inlarning urg’uli, urg’usizligiga, ularning miqdoriga va tartibiga, izchil takrorlanishiga asoslanadi. rus she’riyatining asosiy tizimi sanaladi. har bir she’riy sistema xalq tilining ichki imkoniyatlari, qudrati bilan yaratiladi. shu nuqtai nazardan qaraganda, o’zbek tilining ifoda va ohang imkoniyatlari, grammatik-stilistik qurilishi – barmoqni milliy she’riy sistema sifatida bunyodga …

miqdorining soni bilangina emas, balki har misraga kirgan bo’g’inlarning “sifati” - uzun va qisqaligi bilan tayin etilishi hodisasi)ni ta’kidlaydi va bu fikrni “o’zbek xalqining poeziyasida ikki ritmik sistemani yaratish fakti” bilan izohlaydi. barmoq she’r sistemasi. barmoq misralarda bo’g’inlarning muayyan miqdoriga va izchil takroriga, bir xil turoqlarning o’ziga xos tartibda guruhlanishiga asoslanadi. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 qarshiga qor yog’adi, / qor ustiga 7+4=11 yigitlar yor olmangiz, / yor ustiga 7+4=11 yigitlar yor olsangiz, / yor ustiga - 7+4=11 namokob quyguncha bor, / bol ustiga. 7+4= 11 misralardagi bo’g’inlar miqdorini barmoqlar bilan sanash juda qulay va oson bo’lgani sababli, mazkur she’r qurilishini barmoq vazn deb yuritish rasm bo’lgan.biroq barmoqda turli turkumlardan yuzlab vaznlarning yuzaga kelish qonuniyati borligi uchun “barmoq vazni” degandan ko’ra, “barmoq sistemasi” deyish asosliroqdir. demak, barmoq sistemasidagi musiqiylik ritm asosida yuzaga kelar ekan, misolimizda yaqqol ko’ringanidek , har misrada bo’g’inlar soni 11 ta …

sistemasi. bu sistema arab olimi xalil ibn ahmad (melodiy 790-791 yilda tug’ilgan) tomonidan yaratilgan. aruz, ayniqsa, o’zbek mumtoz adabiyotida (o’n-o’n ikki asr) yetakchilik qildi. “ilmi aruz” alisher navoiy (“mezonul avzon”) mirzo bobur (“muxtasar”) tomonidan ham o’rganildi; turkiy she’riyatdagi aruzning nazariy asoslarini, qonun va qoidalarini ishlab chiqdilar. hozirgi zamon o’zbek “aruziylari ” – a. fitrat ham, i. sulton ham, u. to’ychiyev ham, a. hojiahmedov ham, a. abdurahmonov ham aruzni o’rganishga, o’rgatishga katta kuch sarf etdilar. 1 ana shu asarlarga suyangan holda aruzni jadvallar asosida o’rganishni lozim ko’rdik, chunki “har qanday ilmning vazifasi inson mushkulini battar qilish emas, balki osonlashtirishdir” (adabiyot nazariyasi, ii tom, 1979, 349 - b. ). ma’lumki, aruziylar so’zlarini bo’g’inlarga emas, balki harflarga bo’ladilar. harflar ikki xil mutaharrik (harakatli) va sokin (harakatsiz). cho’zg’ilar (unlilar) – o, a, u, i “harakat ” deb ataladi. ana shu unlilarning biri bilan birikib kelgan har bir harf – mutaharrikdir. qolgan harflar – b, …

gan. 2- jadval № nomlanishi bahrlar tuzilishi 1 faulun mutaqorib “vatadi majmu’”, “sababi hafif” v- - 2 foilun mutadorik “sababi hafif”, “vatadi majmu’” - v - 3 foilotun ramal “sababi hafif”, “vatadi majmu’” -v - - 4 mafoiylun hajaz “vatadi majmu’”, “sababi hafif”, “sababi hafif” v - - - 5 mustaf’ilun rajaz “sababi hafif”, “sababi hafif”, “vatadi majmu’” - -v - 6 mafoilotun vofir “vatadi majmu’”, “fosilai sug’ro” v-vv- 7 mutafoilun komil “fosilai sug’ro”, “vatadi majmu’” vv–v- 8 maf’ulotun ------------------- “sababi hafif”, “sababi hafif”, “vatadi mafruq” - - -v - ruknlar ikki turga bo’linadilar: solim (o’zgartirilmagan, butun) va g’ayri solim (o’zgartirilgan, pachaq). asl ruknlarni o’zgartirib yangi ruknlar yasash “zihof” deb ataladi. asllardan yangicha “aslchalar” yaratish – zihofat bo’lsa, “aslchalar”dan “kichik (shoxobcha) asl” yaratish – far’ deb ataladi. asl, zihof, far’ ruknlar takroridan yoki bir- biriga aralashtirib olinishidan bahrlar tug’iladi. ular o’n to’qqizta: tavil, madid, basit, vofir, komil, hazaj, rajaz, ramal, …

oki misra she’r aytiladi va u turlicha joydan boshlab o’qilsa, maxraj (o’zak) atrofida guruhlashgan qonu-qardosh bahrlar kelib chiqaveradi. taqte’ (arabcha so’z bo’lib, bo’laklarga, parchalarga bo’lish ma’nosini beradi) – she’rning vaznini aniqlash uchun misralarni ritmik bo’lak (rukn)ga ajratishdir. alisher navoiyning “mezon ul-avzon”da ta’kidlashlaricha, taqte’ qilinadigan misra to’g’ri o’qilishi (talaffuz qilinishi) – musiqiyligi aniq sezilishi asosiy shartdir. shu asosga tayangan holda misradagi so’zlar ruknlarga moslab bo’laklarga bo’linadi. jumladan, shu qoidaga asoslangan holda alisher navoiy “ketti ulkim, sendin orom istagaymen ey ko’ngul” misrasini quyidagicha taqte’ qiladilar: ketti ulkim: foilotun ( - v - - ) sendi – norom: foilotun ( - v - - ) istagaymen: foilotun ( - v - - ) ey ko’-ngul: foilun ( - v - ) juda ko’plab vaznlarga misollar keltirib, mutoqorib bahrining musaddas shakliga ham to’xtaladilar: yana hajr aro zor bo’ldum, firoqingda afgor bo’ldum. faulun faulun faulun v - - / v - - / v - …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "she’riy sistemalar"

1452008829_63014.doc she’riy sistemalar reja 1. jahon she’riyatidagi sistemalar 2. o’zbek she’riyatidagi sistemalar: barmoq, aruz, erkin tayanch tushunchalar: she’riy sistemalar: sillabik, metrik, tonik, sillabo-tonik; barmoq, aruz, erkin jahon she’riyatida asosan to’rtta she’r sistemasi (tizimi) mavjud: sillabik, metrik, sillabo - tonik, tonik. sillabik she’r sistemasi bo’g’inlar miqdoriga asoslanadi. unga o’zbek, turk, ozarbayjon, uyg’ur, polyak, farang, ispan, rumin xalqlari poeziyasidagi she’r tizimi kiradi. metrik she’r sistemasi bo’g’inlarning uzun-qisqaligiga, unlilar holatiga asoslanadi. grek, lotin, arab she’riyatiga shunday xususiyat xos. tonik she’r sistemasida urg’uli hijolar o’rtasidagi urg’usiz bo’g’in nisbati erkin bo’ladi. ritm hosil bo’lishi prinsipiga qarab sillabik-tonik...

Формат DOC, 108,0 КБ. Чтобы скачать "she’riy sistemalar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: she’riy sistemalar DOC Бесплатная загрузка Telegram