aruz she'r tizimi

DOCX 15 pages 33.3 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 33.3 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

12 - mavzu: aruz she’r tizimi reja: 1. aruz atamasi haqida. 2. aruzda ritmik bo`laklar. 3. harf, juzv, rukn, bahr. 4. solim va far'iy bahrlar. 5. zihof. aruzda yozilgan she'r vaznini aniqlash. tayanch tushunchalar: aruz atamasi, hijo, qisqa hijo, cho`ziq hijo, o`ta cho`ziq hijo, rukn, asllar,zihoflar alisher navoiy "mezonul avzon"da bergan ma'lumotga ko`ra, "aruz" atamasi uning asoschisi halil ibn ahmad yashagan joydagi vodiy nomi bilan bog`liq. boshqa aruzshunoslar, xususan, vohid tabriziy esa "aruz" arab tilida chodirni tutib turish uchun o`rtaga qo`yiladigan yog`och(ustun)ni anglatadi va aruz atamasi shu so`zdan olingan, deb hisoblaydilar. ular bu fikrning qo`shimcha asosi sifatida yana baytdagi birinchi misraning ham "aruz" deb atalishi, baytning ham (xuddi chodir "aruz"ga tayanganidek) shu ruknga tayanishi, ya'ni, shu rukn o`qilganda she'rning qaysi vaznda ekanligi aniq bo`lishini keltiradilar. bu fikrlarning qaysi biri haqiqatga yaqinligidan qat'i nazar biz "aruz"ning istilohiy ma'nosi bilan ish ko`ramiz, ya'ni "aruz" deganda sharq she'riyatida keng tarqalgan metrik she'r tizimini …

2 / 15

ga muvofiq) harfni, boshqalari esa (turkiy tillar va turkiy aruz xususiyatlaridan kelib chiqib) hijoni ko`rsatishadi. ya'ni, eng kichik ritmik bo`lak sifatida harfning olinishi arab tili (va yozuvi) uchun xosroq, o`zbek tili uchun esa hijoning olingani qulayroq. shunday bo`lsa ham, aruzdagi tarkiblanishni yaxshiroq tasavvur qilish uchun harf eng kichik birlik sifatida olingan holatdagi tarkiblanishga qisqacha to`xtalib o`tish maqsadga muvofiq. demak, arab aruzshunosligida eng kichik ritmik bo`lak — harf, harf esa ikki turli bo`ladi: mutaharrik (cho`zg`ili) va sokin (cho`zg`isiz). cho`zg`i deganda unli tovush tushunilishi e'tiborda tutilsa, "mutaharrik harf", "sokin harf" atamalarining ma'nosi anglashiladi. masalan, "ko`z" so`zi ikkita harf: bir mutaharrik ("ko`") va bir sokindan ("z") tarkib topadi. mutaharrik va sokin harflarning muayyan tartibda qo`shilishidan juzvlar yuzaga keladi. juzvlar harfga nisbatan kattaroq ritmik bo`lak sanalib, ular har biri o`z ichida ikkiga bo`linadigan uch turga ajratiladi: sabab, vatad va fosila. juzvlarning muayyan tartibda birikishidan ruknlar, ruknlarning she'r misrasida muayyan tartibda takrorlanishidan bahrlar hosil bo`ladi. …

3 / 15

ida ajratish o`zbek aruzi uchun unchalik zarur bo`lmasa-da, ularga ham qisman to`xtalib o`tamiz. yuqorida aytilganidek, uchta juzvning birinchisi sabab deb nomlanadi. sabab o`z ichida ikkiga bo`linadi: 1) sababi hafif bir harakatli va bir sokin harfning qo`shilishidan yuzaga keladi, ya'ni bir cho`ziq hijoga teng bo`ladi: ko`z, so`z, yuz (-); 2) sababi saqiyl ikki harakatli harfning qo`shilishidan hosil bo`ladi, ya'ni ikki qisqa hijoga teng bo`ladi: o`zi, ko`zi, so`zi ( v v ); vatad juzvi ham asosan ikki xil: 1) vatadi majmu' ikki harakatli va bir sokinning qo`shilishidan hosil bo`ladi, ya'ni bitta qisqa va bitta cho`ziq hijoga teng: malak, palak (v-) 2) vatadi mafruq ikki harakatli o`rtasida bir harakatsiz harf kelishidan hosil bo`ladi, ya'ni, bir cho`ziq va bir qisqa hijoga teng: hafta, chipta (-v ). fosila juzvi ham ikki turli: 1) fosilayi sug`ro uchta mutaharrikdan so`ng bir sokin kelishidan hosil bo`ladi, ya'ni ikkita qisqa va bir cho`ziq hijoga teng: kapalak (vv - ); …

4 / 15

foilatun / mafoilatun ... = vofir b) ikkita aslning ma'lum tartibdagi takroridan hosil bo`luvchi bahrlar: h) mafoiylun / foilotun = muzori' i) foilotun / mustaf'ilun = xafif j) mustaf'ilun / foilotun = mujtass k) mustaf'ilun / maf'ulotu = munsarih l) maf'ulotu / mustaf'ilun = muqtazab m) faulun / mafoiylun = tavil n) foilotun / foilun = madid o) mustaf'ilun / foilun = basit v) ikkita bir xil va bir boshqa xil aslning takroridan hosil bo`luvchi bahrlar: p) mafoiylun / mafoiylun / foilotun = qarib q) foilotun / foilotun / mafoiylun = mushokil r) foilotun / foilotun / mustaf'ilun = g`arib s) mustaf'ilun / mustaf'ilun / maf'ulotu = sari' aytish kerakki, ko`rsatilgan bahrlar she'riyatimizda ishlatilishi, faolligi jihatidan bir-biridan sezilarli farqlanadi. jumladan, aruzshunos a.hojiahmedov ma'lumotiga ko`ra, ulardan 7 tasi (vofir, muqtazab, madid, basit, qarib, mushokil, g`arib) o`zbek she'riyatida mutlaqo qo`llanilgan emas; mutadorik, komil va tavil bahrlaridan juda kam shoirlar foydalanganlar. qolgan 9 …

5 / 15

i asllardan sanaluvchi mafoiylunning tarmoqlarini ko`rib o`tishimiz mumkin. mafoiylun asli 12 xil zihofga uchraydi va bundan tubandagi 12 tarmoq (furu') yuzaga keladi: 1. qabz zihofiga uchraganda mafoiylun (v - - -) aslining uchinchi cho`ziq hijosi qisqaga o`zgaradi(v - - -) va hosil bo`lgan tarmoq rukni "maqbuz" (mafoilun) deb ataladi. 2. kaff zihofiga uchraganda mafoiylun (v - - -) aslining to`rtinchi cho`ziq hijosi qisqaga (v - - v) o`zgaradi va hosil bo`lgan tarmoq rukni "makfuf" (mafoiylu) deb ataladi. 3. xarm zihofiga uchraganda mafoiylun (v - - -) aslining birinchi qisqa hijosi tushiriladi ( - - -) va hosil bo`lgan tarmoq rukni "axram" (maf'ulun) deb ataladi. 4. shatr zihofiga uchrashdan hosil bo`luvchi tarmoq ruknining nomi "ashtar" (foilun), taqtesi: - v - 5. xarb zihofiga uchrashdan hosil bo`luvchi tarmoq ruknining nomi "axrab" (maf'ulu), taqtesi: - - v 6. tasbig` zihofiga uchrashdan hosil bo`luvchi tarmoq ruknining nomi "masabbag`" (mafoiylon),taqtesi: v - - ~ 7. …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "aruz she'r tizimi"

12 - mavzu: aruz she’r tizimi reja: 1. aruz atamasi haqida. 2. aruzda ritmik bo`laklar. 3. harf, juzv, rukn, bahr. 4. solim va far'iy bahrlar. 5. zihof. aruzda yozilgan she'r vaznini aniqlash. tayanch tushunchalar: aruz atamasi, hijo, qisqa hijo, cho`ziq hijo, o`ta cho`ziq hijo, rukn, asllar,zihoflar alisher navoiy "mezonul avzon"da bergan ma'lumotga ko`ra, "aruz" atamasi uning asoschisi halil ibn ahmad yashagan joydagi vodiy nomi bilan bog`liq. boshqa aruzshunoslar, xususan, vohid tabriziy esa "aruz" arab tilida chodirni tutib turish uchun o`rtaga qo`yiladigan yog`och(ustun)ni anglatadi va aruz atamasi shu so`zdan olingan, deb hisoblaydilar. ular bu fikrning qo`shimcha asosi sifatida yana baytdagi birinchi misraning ham "aruz" deb atalishi, baytning ham (xuddi chodir "aruz"ga tayanganidek...

This file contains 15 pages in DOCX format (33.3 KB). To download "aruz she'r tizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: aruz she'r tizimi DOCX 15 pages Free download Telegram