o‘zbektilidama’noko‘chishyo‘llari

PPTX 22 sahifa 1,1 MB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1 / 22
mavzu: o‘zbek tilida ma’no ko‘chish yo‘llari reja: 1.bir ma’noli va ko‘p ma’noli so‘zlar 2.o‘z ma’no va ko‘chma ma’no 3.o‘zbek tilida ma’no ko‘chish turlari tildagi so‘zlar bir ma’noli va ko‘p ma’noli bo‘ladi.gap ichida ham, gapdan tashqarida ham aynan bir ma’noni ifoda etuvchi o‘zlar bir ma’noli so‘zlar deyiladi. masalan, kompas, marmar, morfologiya, taassurot, xulosa, gigiena, g‘ oya, mimika, qobiliyat, fonema va b. bir ma’nolilik – monosemantizm (gr. monos – «bir», sementikos – «belgi», «ma’no») deb yuritiladi. bir ma’nolilik – monosemantizm (gr. monos – «bir», sementikos – «belgi», «ma’no») deb yuritiladi so‘zlar ba’zan alohida holatda, nutqdan tashqarida bir xil ma’noni, gap tarkibida boshqa so‘zlar bilan bog‘liq holda boshqa bir ma’no anglatishi mumkin. masalan, pasaymoq so‘zi gapdan tashqarida olinganda erga tomon yaqinlashmoq ma’nosini bildiradi. gap tarkibida esa bilimi pasaydi, ko‘rish sezgisi pasaydi kabi boshqa ma’nolarni bildiradi. bu so‘zlar birdan ortiq leksik ma’no ifodalayotgani uchun ko‘p ma’noli so‘z sanaladi. demak, nutqdan tashqarida bir ma’no, nutq …
2 / 22
bilan bog‘liq holda anglashiladi. ma’no taraqqiyoti qonunlariga ma’no ko‘chishi, ma’no kengayishi, ma’no torayishi hodisalari kiradi. so‘z ma’nosining ko‘chishi besh xil bo‘lib, ular quyidagilar: metafora; 2) metonimiya; 3) sinekdoxa; 4) kinoya; 5) vazifadoshlik metafora- metaphora "ko‘chirma" demakdir. predmet, narsa, hodisalarning tashqi o‘xshashiligiga, shakliy,ichki belgilariga asoslanib ma‘no ko‘chishiga metafora deyiladi. ko‘proq tashqi o‘xshashlikka metafora deyiladi. metafora usulida nom ko‘chishi narsa va hodisalar o‘rtasida nisbiy o‘xshashlikka ko‘ra bo‘ladi va ularning rangi, shakli, harakati ikkinchi shunday predmet belgisi bo‘lgan nomini oladi. bu usul bilan ma‘no ko‘chishi uchun umumiy belgi tushuncha saqlanadi. misol uchun "qora niyyat" bunda qora so‘zida ma‘no ko‘chishi kuzatilyapti. qora qalam bo‘lganda o‘z ma‘no bo‘lardi, qora rang bilan ichidagi yomon niyyatni o‘xshatganligi sababli metafora usulida ma‘no ko‘chyapti. xususan, arastu bu atamani keng ma’noda qo’llagan. faylasuf o’zining “ritorika” asarida quyidagi fikrni ifodalaydi:“metafora yuksak darajada aniqlik, yoqimlilik va oxorlilik jozibasiga ega, undan o’rinli foydalanish nutqni bezaydi”2 metafora ko‘proq quidagilarga: 1. odam tana azolariga (qo‘l, …
3 / 22
aloqa yuzasidan ma‘no ko‘chish turi hissoblanadi. bu ma‘no ko‘chish turini ham avvalgilardek avval ma‘nosi ko‘chgan so‘zni topamiz so‘ng u so‘zni qanday ma‘nosi ko‘chganligini aniqlaymiz agar tashqi ko‘rinishi o‘xshash bo‘lsa metafora, aloqa yuzasidan ma‘no ko‘chsa metonimiya bo‘ladi. narsa va hodisalar o‘rtasidagi makon va zamonda o‘zaro aloqadorlik, bog‘liq asosida ma'no ko‘chishiga aytiladi.masalan, dasturxon bilan unga yoziladigan noz-ne’matlar chambarchas bog‘liq. ya’ni dasturxon bor joyda noz-ne'matlar bo‘ladi.yoki biror asar va uning muallifi doimo bog'liq. shu sababli “noz-ne'matlarga qarang” o‘rnida “dasturxonga qarang”, “navoiyning asarini o‘qidim”, o‘rniga “navoiyni o‘qidim” shakllari paydo bo‘lgan va shu shaklda ham hammaga tushunarli bo‘ladi. metonimiya quyidagi ko‘rinishda uchraydi: ▪ joy nomi va o‘rni joy otlari shu joyda yashovchi yoki turgan kishilar ma'nosiga ko‘chadi: navoiy vafotiga butun hirot yig‘ladi. ▪ ijodkorning ismi yoki taxallusi u yozgan asar nomiga ko‘chadi: fuzuliyni oldim qo‘limga. ▪ guruh yoki jamoa nomi shu jamoa a'zolari ma'nosiga ko‘chadi: “so‘g‘diyona”, “paxtakor”ni qabul qildi ▪ idish nomi shu idish ichidagi …
4 / 22
tunni nazarda tutmoqda, yoki bo‘lmasa "eshikka kirin mehmon bir chaqchaqlashamiz" bu gapda ma‘nosi ko‘chgan so‘z "eshik" so‘zi bo‘lib, bu gapda "eshikka kirin" deb uyini nazarda tutmoqda. eshik uyning qismi bo‘lganligi uchun bunda ham qism orqali butun nazarda tutilmoqda sinekdoxa quyidagi munosabatlarga ko‘ra ma‘no ko‘chadi. 1. tana a‘zolari orqali. o‘n qo‘lingni og‘zinga solma. 2. kiyim va uning qismlari orqali. hisobida adashgan cho‘ntagidan ayrilar. 3. predmet, narsa, qurol. xamir uchidan patir. 4. hayvon parranda tana a‘zolari. qizilishton (qush), tulki (tulki terisi). 5. daraxt va mevasi. namangonning olmasi hil hil pishibdi. ( qo‘shiq). vazifadoshlik. vazifadoshlik - funksiyadoshlik deganidir. narsalar, buyumlar, predmetlarning vazifasi o‘xshashiligiga asoslanib ma‘no ko‘chish turi vazifadoshlik deyiladi. vazifadoshlik bilan metaforani faqrlab olish juda zarurdir. misol uchun metaforada ham vazifadoshlikda ham narsalar, predmetlarning o‘xshashligiga qaraladi, lekin metafora tashqi o‘xshashlik bo‘lsa vazifadoshlikda esa narsa, buyum, predmetlarning tashqi o‘xshasbligiga emas balki faqatgina vazifasi o‘xshashligiga qaraladi. misol uchun: "stolning oyog‘i qiyshayib qoldi" bu gapda ma‘nosi …
5 / 22
si ko‘k qora). metafora va metonimiya mahsuldor ko‘chish yo‘li, sinekdoxa, kinoya, vazifadosh asosida ma’no ko‘chishi kam mahsul hodisalardir. bolam, qiyinchhiliklarni sen ko‘rmading. urush yillari ko‘rdi. uyga oyog‘ini ham yechmay kirib ketdi. mungli kuy yurakni tirnar edi. “tanovar” ni tinglasang, sel boʻladi yuraging.. zarbingdan qalqisin kulayotganlar, yumshoq oʻrnidan bir turib qoʻysinlar. “oʻzbekning ishi” ni oʻylab topganlar oʻzbekning mushtini koʻrib qoʻysinlar.. do‘stimning qalbi pok, toza. ikki chumchuq olmaga qo‘ndi. o‘zbekning daturxoni chiroyli. besh qo‘l barobar emas avtomobilning eshigini ochib do‘stini chiqarib oldi. bola onasining oldiga tushib pildirab ketdi. “samsung” firmasi brendida negadir “a” harfining “belbog‘i” yozilmagan. men ko’cha kezaman. yog’a boshlar qor oppoq qo’lchalarin yelkamga tashlab. sajda aylar zohid ul mehrob aro, men qilurman sajda egma qoshima bulutlar orasidan quyosh kulib qaradi. barcha haq ishida bo’ling salomat yog’sa har yondan tavqi-malomat yig‘ilishga moylovni ham chaqirib keldim. iltimos, bir-ikki kun bolalarning tomog‘idan xabar olib turing. qora ko’ylak menga qarab turibdi. kun bo‘yi tuz …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 22 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o‘zbektilidama’noko‘chishyo‘llari" haqida

mavzu: o‘zbek tilida ma’no ko‘chish yo‘llari reja: 1.bir ma’noli va ko‘p ma’noli so‘zlar 2.o‘z ma’no va ko‘chma ma’no 3.o‘zbek tilida ma’no ko‘chish turlari tildagi so‘zlar bir ma’noli va ko‘p ma’noli bo‘ladi.gap ichida ham, gapdan tashqarida ham aynan bir ma’noni ifoda etuvchi o‘zlar bir ma’noli so‘zlar deyiladi. masalan, kompas, marmar, morfologiya, taassurot, xulosa, gigiena, g‘ oya, mimika, qobiliyat, fonema va b. bir ma’nolilik – monosemantizm (gr. monos – «bir», sementikos – «belgi», «ma’no») deb yuritiladi. bir ma’nolilik – monosemantizm (gr. monos – «bir», sementikos – «belgi», «ma’no») deb yuritiladi so‘zlar ba’zan alohida holatda, nutqdan tashqarida bir xil ma’noni, gap tarkibida boshqa so‘zlar bilan bog‘liq holda boshqa bir ma’no anglatishi mumkin. masalan, pasaymoq so‘zi gapdan...

Bu fayl PPTX formatida 22 sahifadan iborat (1,1 MB). "o‘zbektilidama’noko‘chishyo‘llari"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o‘zbektilidama’noko‘chishyo‘lla… PPTX 22 sahifa Bepul yuklash Telegram