leksikologiya

PPT 36 pages 1.2 MB Free download

36 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.2 MB

File type PPT

Pages 36

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 36

powerpoint presentation fan o‘qituvchisi: dotsent b.sulaymonov 2-mavzu: leksikologiya, uning obyekti, turlari, vazifalari, ma’no munosabati. * reja: 1.so‘z va uning ma’nolari. so‘z va leksema munosabati. 2.leksik(lug‘aviy) ma’no. so‘zning o‘z va ko‘chma ma’nosi. 3.bir ma’noli, ko‘p ma’noli so‘zlar. 4.so‘z ma’nosining ko‘chish yo‘llari. 5.so‘zning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlari: sinonim, omonim, antonim, paronim so‘zlar. 6.faol va nofaol leksika. 7.frazeologik birikmalar. tildagi barcha so‘zlar yig‘indisiga shu tilning lug‘at tarkibi yoki so‘z boyligi deyiladi. tilshunoslikning so‘z va uning ma’nolarini o‘rganadigan bo‘limiga leksikologiya deyiladi. leksikologiya yunoncha lexikos – so‘z va logos – ta’limot so‘zlaridan olingan. leksikologiyada so‘z va uning lug‘aviy(leksik) ma’nosi, shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlari o‘rganiladi. leksik ma’no o‘rni bilan atash ma’nosi yoki lug‘aviy ma’no atamalari bilan ham yuritiladi. * so‘zlar atash ma’nosi bilan birga, ma’lum grammatik ma’no va uni ifodalovchi shaklga ham ega bo‘ladi. leksikologiya leksik so‘zlarni, ularning atash ma’nolarini o‘rgansa, morfologiya so‘zning grammatik ma’nolarini va bu ma’nolarni ifodalovchi shakllarni, ya’ni so‘zning …

2 / 36

va ilmiy, kasb-hunarga doir atamalarni, shuningdek, yangi paydo bo‘lgan so‘zlarni o‘z ichiga oladi. nutqdan tashqarida bir ma’no, nutq tarkibida boshqa so`zlar bilan bog`liq holda yana boshqa ma’no ifodalovchi so`zlar ko‘p ma’noli so‘zlar yoki polisemiya deyiladi. ko`p ma’nolilik – «polisemantizm» (gr. poli – «ko`p», sementikos – «belgi», «ma’no») deb yuritiladi. ko`p ma’nolilik til taraqqiyoti davomida kelib chiqadi. tildagi har qanday so`z, avvalo biror narsa yoki hodisani atash tufayli paydo bo`ladi, ya’ni bir ma’nonigina ifodalaydi. keyinchalik esa shu so`z taraqqiyoti ma’no tufayli ko`p ma’noli so`zga aylanishi mumkin. ko`p ma’noli so`zlarda 2 xil ma’no farqlanadi: 1) bosh (asl, o`z) ma’no; 2) yasama (ko`chma) ma’no. bosh ma’no so`zning nutqdan tashqarida ifodalagan ma’nosi bo`lib, u boshqa ma’nolarning kelib chiqishiga asos bo`ladi. yasama ma’no bosh ma’noning taraqqiyoti bilan yuzaga keladi. masalan, og`iz so`zining bosh ma’nosi insonning tana a’zosi, g`orning og`zi, qopning og`zi yasama ma’no. so`zning yasama ma’nosi gapdagi boshqa so`zlar bilan bog`liq holda anglashiladi. * ko‘p …

3 / 36

liy o`xshashlik: belgi-xususiyat, harakat-holat nazarda tutiladi. shu tufayli ot, sifat va fe’l turkumlarida metafora yo`li bilan ko`chish hodisasi mavjud. masalan, tish, yengil, pasaydi so`zlarining ma’nosini kuzating: tish: 1) odamning tishi (bosh ma’no); 2) arraning tishi (yasama ma’no). yengil: 1) yengil eshik (bosh ma’no); 2) yengil ta’zim (yasama ma’no). pasaydi: 1) samolyot pasaydi (bosh ma’no); 2) bilimi pasaydi. metaforaga quyidagilar asos bo`ladi: 1) odamning tana a’zolari nomlari: bet, yuz, burun, quloq, ko`z, lab, tish, yelka, oyoq, og`iz kabi; 2) kiyimlar va ularning biror qismini nomlari: etak, yoqa kabi; 3) hayvon, parranda va hasharotlarning biror a’zosining nomi: qanot, dum, tumshuq; 4) o`simlik va uning bir qismi nomi: tomir, ildiz; 5) qurol nomi: nayza, pichoq; 6) turli belgi, harakat nomlari bo`lgan so`zlar: baland, past, olmoq, chaqmoq kabi. 1. narsaning narsaga ko‘chishi 2. belgining belgiga ko‘chishi inson yoki hayvon a’zolari o‘z ma’nosida inson yoki hayvon a’zolari ko‘chma ma’noda odamning og‘zi shishaning og‘zi odamning qulog‘i …

4 / 36

‘ondi metafora sovuq xabar metafora do‘stlar suhbati qizidi. metafora egarning qoshi naqshdor edi. metafora eski buloqning ko‘zi ochildi. metafora fan cho‘qqilarini egallaymiz. metafora fevralning etaklarida kun ilib ketdi. metafora osmonda bulutlar suzib yuribdi. metafora mungli kuy yurakni tirnar edi metafora tuzsiz she’rlarim deb shirindan shirin bolalarim yurar oyoq uchida. metafora uning zehni juda o‘tkir, o‘zi tirishqoq edi. metafora yigitning uylanayotganini eshitgan qizning qalbi yaralandi metafora metonimiya metonimiya yunoncha metanymia – qayta nomlash demakdir. narsa, belgi va harakatlar o`rtasidagi aloqadorlik asosida ma’no ko`chish hodisasi. bu aloqadorlik o`rin va vaqt jihatdan bo`ladi. metonimiyada bir predmet bilan ikkinchi predmet orasida doimiy real aloqa mavjud bo`ladi. navoiyni oldim qo‘limga deganda navoiy asarlarini, bedilni o‘qir edim deganda ham uning asarlarini tushunamiz. metonimiyaga misollar “mushtum”ga obuna bo‘ldim metonimiya “navoiy”ni kechadan beri ko‘tarib yuribman. metonimiya ana u “ko‘zoynak” menga hech yoqmayapti-da. metonimiya bedilni o‘qir edim metonimiya dasturxonga qarang. metonimiya navbatim sumka ko‘targan “jinsi”dan keyin. metonimiya navoiyni kechadan …

5 / 36

adigan daraxtni anglatish uchun (yong`oq, olma, nok, uzum) qo`llash yoki, aksincha, butun nomini qismni anglatish uchun (qo`l so`zini «barmoq» ma’nosida) qo`llash kabi miqdor munosabatlariga asoslanadi. sinekdoxaga misollar besh qo‘l barobar emas. sinekdoxa bir boshga bir o‘lim. sinekdoxa eshikka kiring, aka, choy-poy ichib keting. sinekdoxa hademay suruvda tuyoqlar ko‘payadi. sinekdoxa kechgacha tuz totmadi. sinekdoxa mehribon qo‘llar hamisha sizni qo‘llab-quvvatlasin. sinekdoxa bu kishi tirnoqqa zor. sinekdoxa qo‘liga uzuk taqdi. sinekdoxa endi to‘qqiz og‘izni qanday boqaman. sinekdoxa yig‘ilishga mo‘ylovni ham chaqirib kelishdi. sinekdoxa vazifadoshlik asosida ma’no ko`chishi – narsalarning bajaradigan vazifasining o`xshashligi asosida ma’no ko`chish hodisasidir. ma’noning bunday ko`chishi metaforadagi kabi o`xshashlikka asoslanadi. leksik metaforada predmetning sezgi organlariga ta’sir qiladigan material tomoniga – rangi, shakli, harakati kabi belgilariga asoslaniladi. vazifadoshlik asosida ma’no ko`chishida predmetning hayotda bajaradigan vazifasi nazarda tutiladi. masalan, o`q, siyoh, qalam kabi so`zlarning ma’nolaridagi ko`chish ular dastlab ifodalagan tushunchalar bilan hozirgilari orasida bajaradigan vazifa jihatdan o`xshashlikka asoslangan. ilgari parranda patidan yoki …

Want to read more?

Download all 36 pages for free via Telegram.

Download full file

About "leksikologiya"

powerpoint presentation fan o‘qituvchisi: dotsent b.sulaymonov 2-mavzu: leksikologiya, uning obyekti, turlari, vazifalari, ma’no munosabati. * reja: 1.so‘z va uning ma’nolari. so‘z va leksema munosabati. 2.leksik(lug‘aviy) ma’no. so‘zning o‘z va ko‘chma ma’nosi. 3.bir ma’noli, ko‘p ma’noli so‘zlar. 4.so‘z ma’nosining ko‘chish yo‘llari. 5.so‘zning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlari: sinonim, omonim, antonim, paronim so‘zlar. 6.faol va nofaol leksika. 7.frazeologik birikmalar. tildagi barcha so‘zlar yig‘indisiga shu tilning lug‘at tarkibi yoki so‘z boyligi deyiladi. tilshunoslikning so‘z va uning ma’nolarini o‘rganadigan bo‘limiga leksikologiya deyiladi. leksikologiya yunoncha lexikos – so‘z va logos – ta’limot so‘zlaridan olingan. leksikologiyada so‘z va uning lug‘aviy(leksik) ma’nos...

This file contains 36 pages in PPT format (1.2 MB). To download "leksikologiya", click the Telegram button on the left.

Tags: leksikologiya PPT 36 pages Free download Telegram