leksikologiya va uning bo'limlari

PPTX 16 pages 2.1 MB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.1 MB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

slayd 1 o`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi farg’ona davlat universiteti filologiya fakulteti o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 18.76-guruh talabasi egamnazarova mushtariybonuning hozirgi o’zbek tili fanidan mavzu: leksikologiya va uning bo’limlari mavzusidagi t a q d i m o t i 1 leksikologiya reja 1. leksikologiya va uning asosiy vazifalari. 2. so‘zning ma’no ko‘chish usullari. 3. monosemantik va polisemantik so‘zlar. 4. so‘z va uning belgilari. obrazets teksta vtoroy uroven tretiy uroven chetvertiy uroven pyatiy uroven 2 leksikologiya (yunoncha lexis - so’z, logos – fan, ta’limot) so’z haqida fan bo’lib (uni o’zbek tilida so’zshunoslik deb ham atashadi)… muayyan tilda ishlatiladigan barcha so’zlar shu tilning lug’at boyligini tashkil qiladi. 3 tilshunoslikning bu bo’limi so’z va uning ma’nolarini o’rganish bilan shug’ullanganligi sababli o’quvchi so’z boyligini oshirish va boyitishda katta imkoniyatlarga ega. 4 leksikologiyani o’rganish jarayonida so’zning grammatik hamda lug’aviy, o’z va ko’chma ma’nolari, bir ma’noli va ko’p ma’noli so’zlar, ma’no ko’chish …

2 / 16

yonida yuz beradigan o‘zgarishlar avvalo uning leksikasida o‘z aksini topadi. chunki til jamiyat taraqqiyoti davomida yangi-yangi so‘zlar hisobiga boyib boradi, ayni paytda ba’zi so‘zlar eskiradi va iste’moldan chiqadi; 3) tilning lug‘at tarkbidagi so‘zlar iste’mol darajasiga ko‘ra chegaralangan yoki chegaralanmaganligi bilan ham farqlanadi. 6 xususan, ba’zi so‘zlar umumxalq iste’molida bo‘lsa (ota, ona, yurmoq, men, sen), ayrim so‘zlaning iste’mol darajasi chegaralangan bo‘ladi. masalan, shevaga oid so‘zlarning hududiy chegaralanishi, shular jumlasidandir; 4) so‘zlar nutq uslubiga bo‘lgan munosabatiga ko‘ra ham farqlanadi. jumladan, ba’zi so‘zlar uslubiy betaraf bo‘lsa, ba’zilari esa nutq uslubining ma’lum turiga mansubligi bilan farqlanadi; 5) har bir so‘z tovush qiyofasi va ma’noga, ya’ni shakl va mazmunga ega. shunga ko‘ra, so‘zlar omonim, paronim, sinonim, antonim munosabatlarni yuzaga keltiradi.tilning eng muhim birliklaridan bo‘lgan so‘zlarga xos bu umumiyliklar leksikologiyaning asosiy tekshirish ob’yektidir. obrazets teksta vtoroy uroven tretiy uroven chetvertiy uroven pyatiy uroven 7 so‘z va uning belgilari. so‘z tilning muhim unsurlaridan biri bo‘lib, ma’lum ma’no …

3 / 16

oq asrlik tarixiy taraqqiyoti davomida ro‘y beradi. masalan o‘grat-o‘rgat, yog‘mir-yomg‘ir, qo‘nshi-qo‘shni kabi so‘zlar tarkibidagi metateza hodisasi ana shunday uzoq asrlik tarixiy taraqqiyot mahsulidir. biroq bunday tarixiy o‘zgarish so‘z ma’nosining yo‘qolishiga olib kelmaydi. ba’zan bunday tarixiy o‘zgarishlar tilda yangi ma’no tashuvchi belgining, ya’ni yangi so‘zning shakllanishiga ham olib kelishi mumkin. obrazets teksta vtoroy uroven tretiy uroven chetvertiy uroven pyatiy uroven 8 jumladan, arch, yoy, ko‘r so‘zlari tarkibida yuz bergan tarixiy fonetik o‘zgarishlar tufayli, mazkur so‘zlarda o‘ziga xos ma’no parchalanishi yuz bergan va ularning har biri hozirgi tilda alohida tushuncha ifodalovchi so‘zlar sifatida shakllangan: arch-art, yoy-yoz, ko‘r-ko‘z. bundan tashqari tilda shunday so‘zlar ham borki, ular fonetik tarkibiga ko‘ra bir xil (omonim), biroq ma’no jihatdan har xil. bunday so‘zlarda yashiringan ma’no faqat nutq jarayonida, ya’ni boshqa so‘zlar qurshovidagina anglashiladi. so‘zning ikkinchi muhim belgisi uning ma’no ifoda etish va saqlash xususiyati orqali namoyon bo‘ladi. lekin ular ifodalaydigan ma’nolar bir xil emas. chunki so‘z ifodalaydigan …

4 / 16

i – nomi bo‘lishi yoki aksincha bunday xususiyatga ega bo‘lmasligi mumkin. shunga ko‘ra ular mustaqil va yordamchi so‘zlar turkumlariga ajratiladi. tildagi mustaqil so‘zlargina leksik(lug‘aviy) ma’noga ega bo‘ladi va ular leksikologiyaning asosiy o‘rganish manbai hisoblanadi. so‘zning borliqdagi narsa, belgi, harakat kabilarni atash, nomlash xususiyati esa uning nominativ funksiyasi deyiladi. 11 monosemantik va polisemantik so‘zlar. tildagi so‘zlar bir va birdan ortiq ma’noga ega bo‘lishi mumkin. bir ma’nolilik hodisasi monosemiya, ko‘p ma’nolilik hodisasi esa polisemiya deb yuritiladi. masalan, marmar, g‘oya, xulosa, taassurot kabi so‘zlar va ilm - fan sohalariga doir atamalar bir ma’noli so‘zlardir. obrazets teksta vtoroy uroven tretiy uroven chetvertiy uroven pyatiy uroven 12 o‘z va ko‘chma ma’nolari tufayli ikki yoki undan ortiq ma’noga ega bo‘lgan so‘zlar esa ko‘p ma’noli (polisemantik) so‘zlar deyiladi. masalan: etak - choponning etagi, tog‘ning etagi. tilshunoslikda so‘zning ko‘p ma’nolilik xususiyatini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. chunki ko‘p ma’noli so‘zlar turli usullar vositasida ma’no ko‘chishi orqali o‘z ma’nosidan …

5 / 16

yoki harakatning nomi o‘zaro o‘xshashligi bo‘lgan boshqa narsa, belgi yoki harakatga ko‘chishidir. masalan: u tarozining ikki pallasini ko‘zdan kechirdi (i.rahim). yormat tarvuzni kesdi. bir pallasini o‘zi olib, ikkinchi pallasini yo‘lchi va o‘roz oldiga qo‘ydi (oybek). birinchi misoldagi palla so‘zining o‘z ma’nosi taroziga nisbatan qo‘llaniladi. uning tashqi ko‘rinishiga ko‘ra o‘xshashligi ikkinchi misolda tarvuz bo‘laklariga nisbatan ham qo‘llanishga sabab bo‘lgan. 13 metafora asosida nom ko‘chish aniq narsalar doirasida bo‘lganda ular o‘rtasidagi o‘xshashlikni ilg‘ash uncha qiyin bo‘lmaydi. mavhum narsalar doirasida esa bu bir oz qiyin kechadi: bir qarichlikdan dutorni sevaman. bir qo‘shni kelinchakdan o‘rgangan edim (oybek). yigit yalt etib qo‘shni dalaga qaradi, u yerda xotin-xalajlar, bola-chaqalar chuvillashib paxta terishayotgan edi (m.ismoiliy). metafora asosida nom ko‘chish birgina narsa nomi bo‘lgan otlarga daxldor bo‘lmay, boshqa turkumga mansub so‘zlarda ham uchraydi. masalan: taqir cho‘l- taqir bosh, taqir sholcha; o‘tkir pichoq-o‘tkir hid, o‘tkir odam kabi sifatlar; dalalarda qushlar uchadi – uning jahldan lablari pir-pir uchardi kabi fe’llarda …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "leksikologiya va uning bo'limlari"

slayd 1 o`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi farg’ona davlat universiteti filologiya fakulteti o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 18.76-guruh talabasi egamnazarova mushtariybonuning hozirgi o’zbek tili fanidan mavzu: leksikologiya va uning bo’limlari mavzusidagi t a q d i m o t i 1 leksikologiya reja 1. leksikologiya va uning asosiy vazifalari. 2. so‘zning ma’no ko‘chish usullari. 3. monosemantik va polisemantik so‘zlar. 4. so‘z va uning belgilari. obrazets teksta vtoroy uroven tretiy uroven chetvertiy uroven pyatiy uroven 2 leksikologiya (yunoncha lexis - so’z, logos – fan, ta’limot) so’z haqida fan bo’lib (uni o’zbek tilida so’zshunoslik deb ham atashadi)… muayyan tilda ishlatiladigan barcha so’zlar shu tilning lug’at boyligini tashkil qiladi. 3 tilshunosliknin...

This file contains 16 pages in PPTX format (2.1 MB). To download "leksikologiya va uning bo'limlari", click the Telegram button on the left.

Tags: leksikologiya va uning bo'limla… PPTX 16 pages Free download Telegram