leksikologiya

PPT 68 стр. 4,0 МБ Бесплатная загрузка

68 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 4,0 МБ

Тип файла PPT

Страницы 68

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (10 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 68

prezentatsiya powerpoint 1. turkiy tilshunoslikning yuzaga kelishi va uning tarixiy bosqichlari. 2. tilshunoslik tarixida lug‘at tuzish an’anasining paydo boʻlishi. 3. eng qadimgi davrda yaratilgan lug‘atlar. 4. o‘tmish lug‘atchiligining yuzaga kelishi. reja: leksikologiya tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, tilning lug‘at tarkibini, so‘z boyligi, so‘zlarning ma’nosini o‘rganadi. bulardan semantika, semasiologiya- so‘zning lug‘aviy ma’nosini, etimologiya- so‘zlarning kelib chiqishini, leksikografiya esa so‘zlarni kodlashtirish, ro‘yxatga olish, til bo‘yicha tuzilgan lug‘atlar va lug‘at tuzish prinsiplarini o‘rganuvchi fandir. leksikologiya o‘z ichida semantika, semasiologiya, etimologiya, leksikografiya bo‘limlariga bo‘linadi. lug‘atlar zamon nuqyai nazaridan ikkiga-tarixiy va zamonaviy lug‘atlarga bo‘linadi. “tarixiy leksikografiya” o‘zbek tilshunosligi tarixida lug‘atchilik an’anasining shakllanishi va uning tarixiy taraqqiyoti, o‘tmishdagi lug‘atlarning turlari, ularning tuzilish prinsiplari, lug‘atlarda so‘zlarning izohlanish yo‘llari, shuningdek, til tarixida so‘z va uning ma’nosiga munosabat, so‘z ma’nolarining talqini, tarixiy grammatik asarlarda leksikologiyaga tegishli bilimlarning berilishi singari lingvistik masalalarni qamraydi. o‘tmishda yaratilgan lug‘atlar hozirgilardan ancha farq qiladi. ular yolg‘iz so‘zlikning o‘zidan iborat emas, ularda grammatik qoidalar aralash beriladi. …

2 / 68

gi turkiy yozuvlarda bitilgan grammatik asarlar hamda lug‘atlarning namunalari saqlanib qolgan. ushbu namunalar o‘sha zamonlarga tilshunoslik fani, xususan, lug‘at tuzish an’anasi yuzaga kelganidan darak beradi. uyg‘ur olimi qurbon valining yozishicha qadimgi turfon xarobalaridan buddizm davrida yaratilgan xitoycha-turkiy lug‘at parchasi topilgan. lug‘at nihoyatda parokanda bo‘ib, hozir undan o‘n bir varaq parcha qolgan, xolos. borlarining ham tevaragi titilib, matnning ko‘p yeri uzilib tushgan; jumlalari ham uzuq-yuluq. ushbu lug‘at parchalari sinjon avtonom rayon muzeyida saqlanmoqda. xitoycha-turkiy lug‘atning yozilgan davri aniq emas. muhimi shundaki, lug‘at parchalari bilan birga tibetcha asar ham topilgan. o‘shanga tayanib, xitoycha-turkiy lug‘atni ham ix yuzyillikda yaratilgan, deyish mumkin. lug‘atda berilgan so‘zlar esa uning buddizm muhitida yaratilganidan dalolat beradi. xi-xii asr o‘zbek lug‘atchiligi mahmud koshg‘ariy o‘rta osiyoda xi asrda yashab ijod etgan buyuk allomadir. u turkiy tillarning qiyosiy grammatikasi va leksikologiyasiga asos soldi, fonetikasi bo‘yicha qimmatli ma’lumotlar qoldirdi. mahmud koshg‘ariy turkiy tilshunoslikning ensiklopediyasi hisoblangan mashhur «devonu lug‘atit turk» («turkiy so‘zlar devoni») …

3 / 68

bitta: asar xi asrning ikkinchi yarmida tilshunoslik maydoniga kirib kelgan. mahmud koshg‘ariy sinxron - qiyosiy metod bilan qurollangan holda turkiy qabilalarni kezib, asosiy diqqat-e’tiborini ularning tillaridagi umumiy va farqli xususiyatlarga qaratadi. shuningdek, u turkiy qabilalarning joylashish o‘rni haqida ham qimmatli, asosli jo‘g‘rofiy ma’lumotlar beradiki, bu «devon»dagi faktlarning, fikrlarning, qarashlarning obyektivligini ta’minlaydi. aytilganlar «devon»ning juda katta mehnat evaziga yaratilganligidan xabar beradi. tilshunoslikning barcha sathlari bo‘yicha qiyosiy tadqiqot ishlarini olib borgan mahmud koshg‘ariyning «devon»i muqaddima va lug‘at qismlaridan tashkil topadi. «devon»ning kirish qismida asarning tuzilishi haqida, shuningdek, shimoliy xitoydan tortib, butun movarounnahr, xorazm, farg‘ona, buxorogacha tarqalgan katta hududdagi urug‘lar, qabilalar va ularning tillari haqida, bu tillarning fonetik va grammatik xususiyatlari haqida ma’lumotlar beriladi. «devon»ning asosiy lug‘at qismida esa 7,5 mingga yaqin turkiy so‘z arab tiliga tarjima qilinib, izohlanadi, ularning fonetik, leksik va grammatik xususiyatlari haqida muhim fikrlar bayon qilinadi. mahmud koshg‘ariy turkiy tillar – so‘zlar fonetikasi – tovushlar haqida fikr yuritar ekan, …

4 / 68

fi san’at il-i’rob» («fleksiya san’ati haqida mufassal kitob»). «al  muhojat bil - masoil an - naxviya av al- axajiy an  nahviya» («grammatik masalalarga oid jumboqlar»). «alunmuzaj fi-n-nahvi» («grammatik namunalar haqida»). «samiym ul-arabiya» («arab tilining negizi»). «almufrad va-l-muallif fi-n-nahvi» («grammatikada birlik va ko‘plik»). «almufrad va-l murakkab fi-l-arabiya» («arab tilida birlik va ko‘plik»). «alamaliy fi-n-nahvi» («grammatik qoidalarda orfografiya»). «diyvon ut-tamoyil» («assimilatsiya haqida devon») arab tili grammatikasiga oid asarlar ichida zamaxshariyning bir yarim yil davomida makkada yaratgan «al - mufassal» (1121) kitobi alohida o‘rin tutadi. ayni asar arab tilining morfologiyasi va sintaksisiga oid tadqiqot bo‘lib, u musulmon olamida mashhur bo‘lgan va yuksak baholangan. zamaxshariyning «al-mufassal» asarida grammatikaga oid masalalar so‘z turkumlari-ot, fe’l va yuklamalar orqali o‘rganilgan. asarning har bir bo‘limida morfologiya va sintaksis masalalari ko‘rib chiqilgan. asar fonetika bo‘limi bilan yakunlanadi. ushbu asarning bir qo‘lyozmasi toshkentda, o‘zfaning sharqshunoslik institutida saqlanadi. zamaxshariyning «muqaddimat ul-adab» asari fors, chig‘atoy (o‘zbek), mo‘g‘ul, turk keyinchalik esa …

5 / 68

sosiy birligi sifatida faqat so‘z emas, balki frazeologik birliklar ham olinib, ulardan nutq faoliyatida foydalanish usullari haqida atroflicha ma’lumotlar beriladi. alloma umrining oxirgi yillarida makka shahrida “al-kashshof” asarini yaratadi. ushbu asar qur’oni karim tafsiriga bag‘ishlanganligi bilan alohida qadrlanadi. asarda qur’ondagi matnlarga-tushunilishi qiyin bo‘lgan so‘z va jumlalarga mukammal izoh beriladi, ular sharhlanadi, tushuntiriladi. mahmud zamaxshariy butun islom ma’naviyati va madaniyatida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan «navobig‘ ul-kalim» («nozik iboralar») asarini ham yaratdi. manbada, asosan, hikmatlar-aforizmlar qayd etilgan bo‘lib, ular g‘oyaviy va badiiy jihatdan mukammalligi bilan ajralib turadi. ushbu asar matnlari insonni imon-e’tiqodga, poklikka, ezgulikka, ilmli bo‘lishga, yaxshilikka, halollikka-ma’naviyat va ma’rifatga da’vat qiladi, ma’naviy durdonalarni qadrlashga chaqiradi. lug`atshunoslik tilshunoslikning lug`at tuzish ishi bilan shug`ullanadigan maxsus bir sohasidir. lug`atchilikning nazariy va amaliy tomonlari bor. lug`at tuzishning ilmiy asoslari va tamoyillarini ishlab chiqish, lug`at tiplarini belgilash, uni yaratish usullarini asoslab berish bu sohaning nazariy masalalari bo`lib hisoblanadi. tilning so`z boyligini to`plash, lug`at tuzish uchun kartotekalar …

6 / 68

gilari izohlanmaydi. balki shu so`z bilan atalgan tushuncha (narsa, hodisa, shaxs kabilar) haqida ma'lumot beriladi. darhaqiqat, entsiklopedik lug`atlar tushuncha lug`atlari bo`lib, bularda ishlab chiqarish, fan, texnika, adabiyot, san'at, tabiat, tibbiyot, jamiyat va hokazolarning barchasiga oid muhim tushunchalar izohlanadi, shuningdek, geografik nomlar, yirik fan va madaniyat arboblari – olimlar, yozuvchilar, shoirlar, san'atkorlar; davlat arboblari, mehnat qahramonlari haqida birmuncha to`liq ma'lumot berib o`tiladi. entsiklopedik lug`atlar ikki xil bo`ladi: 1) umumiy entsiklopedik lug`at va 2) biror sohaning entsiklopedik lug`ati. umumiy entsiklopedik lug`at barcha sohani o`z ichiga qamrab oladi. bunga 1971-1980-yillar davomida nashr etilgan 14 jilddan iborat “o`zbek entsiklopediyasi” misol bo`la oladi. so`nggi yillarda 12 jildga mo`ljallangan “o`zbek milliy entsiklopediyasi”ni yaratish ustida qizg`in ish olib borildi. hozirgacha mazkur lug`atning 10 jildi nashrdan chiqarildi. soha entsiklopediyalari faqat bir sohaga oid bo`ladi. akademik t.zohidovning 3 jildlik “zoologiya entsiklopediyasi”, q.zokirov, h.jamolxonovlarning “botanikadan ruscha-o`zbekcha entsiklopedik lug`at”i, shuningdek “uy-ro`zg`or buyumlari entsiklopediyasi”, “salomatlik entsiklopediyasi”, “bolalar entsiklopediyasi” kabilarni soha entsiklopediyasiga misol …

7 / 68

i, toponimik lug`atlar maxsus lug`atlardir. lingvistik lug`atlar til lug`atlaridir. lingvistik lug`atlarda asosiy e'tibor lug`aviy birliklarga qaratiladi va ular tilshunoslik nuqtai nazaridan har tomonlama izohlanadi. lingvistik lug`atlar bir yoki bir necha til materialiga asoslanishi jihatidan quyidagi lug`atlarga bo`linadi. bir tilli lug`atlar. bir tilli lug`atlar o`z til lug`atlari deb ham yuritiladi. bir tilli lug`atlarda so`z va iboralar bir tilda (masalan, o`zbek tilida) izohlanadi. bunday lug`atlar turli maqsadlarni ko`zlagan holda tuziladi. shu maqsad nuqtai nazaridan ular quyidagi turlarga bo`linadi: 1) izohli lug`at; 2) talaffuz (orfoepik) lug`ati; 3) imlo lug`ati; 4) sinonimlar lug`ati; 5) omonimlar lug`ati; 6) antonimlar lug`ati; 7) frazeologik lug`at; 8) terminologik lug`at; 9) etimologik lug`at; 10) dialektologik lug`at; 11) morfem lug`at; 12) ters lug`at; 13) chastotali lug`at; 14) antroponimik lug`at; 15) toponimik lug`at; 16) paremiologik lug`at. tildagi so`z va iboralarning ma'nolarini izohlab, ularning grammatik va uslubiy xususiyatlarini yoritib beruvchi lug`atga izohli lug`at deyiladi. “o`zbek tilining izohli lug`ati” mualliflar jamoasi tomonidan yaratilib, …

8 / 68

ib beruvchi lug`atga imlo lug`ati deyiladi. o`zbek tilida bir necha imlo lug`atlari yaratilgan. bular jumlasiga olim usmonning “imlo lug`ati” (1949), s.ibrohimov va m.rahmonovlarning “o`zbek adabiy tilining imlo lug`ati” va 1962 yilda chiqarilgan “o`zbek tilining qisqacha imlo lug`ati”, s.ibrohimov, e.begmatov, a.ahmedovlarning “fan” nashriyoti tomonidan 1976 yilda chop etilgan “o`zbek tilining imlo lug`ati”ni kiritish mumkin. keyingi lug`at hajm jihatidan ancha katta bo`lib, u 65 ming so`zdan iboratdir. 1993-yildan lotin yozuviga asoslangan o`zbek alifbosi joriy etila boshlandi. 1995-yilning 24-avgustida “o`zbek tilining asosiy imlo qoidalari” tasdiqlandi. shular asosida sh.rahmatullaev va a.hojievlar “o`zbek tilining imlo lug`ati”ni yaratdilar. kitob “o`qituvchi” nashriyoti tomonidan 1995-yilda 150 ming nusxada bosilib chiqdi. imlo lug`atlari barcha uchun birdek ahamiyatlidir. kishilarning savodxonligini oshirishda uning o`rni beqiyosdir ikki tilli lug`atlar. ikki tilli lug`atlarda biror tilga oid so`z va iboralar boshqa tilga tarjima qilinadi. shu bois bunday lug`atlar tarjima lug`atlari deb yuritiladi. tarjima lug`atlarining ikki tipi bor: o`z tildan o`zga tilga tarjima lug`atlari; o`zga …

9 / 68

rdiev, x.s.barnoxo`jaeva, e.a.anisomovlarning “inglizcha-o`zbekcha lug`at” (1968), t.aliqulov, d.bozorovalarning “frantsuzcha-o`zbekcha lug`at” (1973), s.a.rizaev, e.r.ro`ziqulovlarning “ispancha-o`zbekcha lug`at” (1977), a.rustamov, q.karimov, z.umarovlarning “forscha-o`zbekcha o`quv lug`ati” (1975), e.talabov, q.tashmetovlarning “arabcha-o`zbekcha lug`at”i (1986) kabilar misol bo`la oladi. ikki tilli lug`atlarning ichida eng ko`p tuzilgani o`zbekcha-ruscha va ruscha-o`zbekcha lug`atlardir. dastlab 1927-yilda k.k.yudaxinning 9 ming so`zli “qisqacha o`zbekcha-ruscha lug`at”i nashr etildi. 1931- yilda u.ahmadjonov, b.ilyazovlarning 10 ming so`zdan iborat “o`zbekcha-ruscha lug`at”i bosilib chiqdi. 1941- yilda professor t.n.qori-niyoziy va professor a.k.borovkovlarning umumiy tahriri ostida 17 ming so`zni o`z ichiga olgan “o`zbekcha-ruscha lug`at”i chop qilindi. 1959-yilda bu tipdagi lug`atning ancha mukammali yaratildi. a.k.borovkov bosh muharrirlik qilgan bu lug`at 40 ming so`zdan iborat edi. 1988-yilda o`zbek entsiklopediyasi bosh redaktsiyasi tomonidan “o`zbekcha-ruscha lug`at”ning kengaytirilgan, to`ldirilgan nashri bosib chiqarildi. s.f.akobirov va g.n.mixaylovlar tahriri ostida chop etilgan bu lug`atga 50 mingga yaqin so`z va iboralar kiritilgan. o`zbek lug`atchiligi tarixida ruscha-o`zbekcha lug`atlar ham bir necha bor nashr etilgan. 1927- yilda ashurali zohiriyning “ruscha-o`zbekcha mukammal …

10 / 68

igini terminologik lug`atlar tashkil etadi. bunga namuna sifatida h.hasanovning “ruscha-o`zbekcha, o`zbekcha-ruscha geografiya terminlari lug`ati” (1964), n.hotamov, b.sarimsoqovlarning “adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o`zbekcha izohli lug`ati” (1983), a.a'zamov, e.nazirovlarning “atmosfera fizikasidan ruscha-o`zbekcha terminlar lug`ati” (1972), sh.bayburova, n.takanaevlarning “pedagogikadan qisqacha ruscha-o`zbekcha terminologiya lug`ati” (1963), o.aminov, j.do`stmuhammedov, a.usmonovlarning “qisqacha ruscha-o`zbekcha iqtisodiy terminlar lug`ati” (1971), q.z.zokirov, m.m.nabiev, o`.pratov, h.a.jamolxonovlarning “ruscha-o`zbekcha botanika terminlarining izohli lug`ati” (1963) ni ko`rsatish mumkin. qayd qilingan lug`atlar tarjima lug`atlarining maxsus tipiga kiradi. maxsus tipdagi bunday lug`atlarga yana m.sodiqovaning “ruscha-o`zbekcha frazeologik lug`at” (1972), a.p.hojiev, s.l.kimning “uzbeksko-russkiy sinonimicheskiy slovar” (1990) lug`atlari misol bo`ladi. ko`p tilli lug`atlar. bunday lug`atlarda uch va undan ortiq tillarning so`zlari tarjima qilib beriladi. ko`p tilli lug`atlar o`tmishda ko`p yaratilgan. m.zamaxshariyning 1128-1143- yillarda yaratgan “muqaddimat-ul adab” lug`ati arab-fors-chig`atoy tillari asosida tuzilgan. muhammad ya'qub chingiyning “kelurnoma” nomli lug`ati turkiy-chig`atoycha-forscha so`zlardan tashkil topgan. ishoqxonto`ra ibratning “sart tili lug`ati” deb nomlangan lug`atida o`zbekcha so`zlar rus, arab, fors, turk, hind tillariga tarjima qilib berilgan. ko`p tilli …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 68 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "leksikologiya"

prezentatsiya powerpoint 1. turkiy tilshunoslikning yuzaga kelishi va uning tarixiy bosqichlari. 2. tilshunoslik tarixida lug‘at tuzish an’anasining paydo boʻlishi. 3. eng qadimgi davrda yaratilgan lug‘atlar. 4. o‘tmish lug‘atchiligining yuzaga kelishi. reja: leksikologiya tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, tilning lug‘at tarkibini, so‘z boyligi, so‘zlarning ma’nosini o‘rganadi. bulardan semantika, semasiologiya- so‘zning lug‘aviy ma’nosini, etimologiya- so‘zlarning kelib chiqishini, leksikografiya esa so‘zlarni kodlashtirish, ro‘yxatga olish, til bo‘yicha tuzilgan lug‘atlar va lug‘at tuzish prinsiplarini o‘rganuvchi fandir. leksikologiya o‘z ichida semantika, semasiologiya, etimologiya, leksikografiya bo‘limlariga bo‘linadi. lug‘atlar zamon nuqyai nazaridan ikkiga-tarixiy va zamonaviy l...

Этот файл содержит 68 стр. в формате PPT (4,0 МБ). Чтобы скачать "leksikologiya", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: leksikologiya PPT 68 стр. Бесплатная загрузка Telegram