so‘zning morfemik tarkibi

PPTX 38 pages 121.1 KB Free download

38 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 121.1 KB

File type PPTX

Pages 38

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 38

so‘zning morfemik tarkibi. so‘zning morfem tarkibidagi o‘zgarishlar. affiksial morfemalarning ayrim xususiyatlari so‘zning morfemik tarkibi. so‘zning morfem tarkibidagi o‘zgarishlar. affiksial morfemalarning ayrim xususiyatlari u.gafurova morfemika so‘zning eng kichik ma’noli qismlari haqidagi ta’limotdir. bu kichik qismlar tilshunoslikda morfemalar deb yuritiladi. morfema eng kichik ma’noli qism sifatida shu tilda (o‘zbek tilida) so‘zlovchilarning xotirasida saqlanadi. bu esa so‘zlarni ma’nosi anglashilib turadigan qismlarga ajratish va, aksincha, xotirada mavjud bo‘lgan morfemalar asosida yangi so‘z yasash yoki so‘zlarni turli grammatik shakllarga ko‘ra o‘zgartirish imkoniyatini beradi. morfema tilning eng muhim elementidir. biroq morfema o‘z holicha xotirada saqlanib qoladigan narsa bo‘libgina qolmay, balki grammatik shakllarning tuzilishida ham ishtirok etadi. bu jihatdan esa morfema til elementi bo‘lishi bilan birga, ayni zamonda nutq elementi ham hisoblanadi. morfema biror so‘z doirasiga kirmay turib, leksik yoki grammatik qiymatga ega bo‘lmaydi. masalan, -chi morfemasi garchi o‘zbek tilida shaxs oti yasovchi element sifatida xotirada saqlansa-da, ammo bunda konkret biron shaxs oti nazarda tutilmaydi. shuningdek, -ni …

2 / 38

alishi uchun ham, shakl yasalishi uchun ham asos hisoblanadi. u so‘zning semantik yadrosini tashkil etadi. asosning qo‘shimchaga nisbatan yetakchi ekani faqat semantik jihatdandir. chunki u so‘zning tarkibiy elementi til birligi bo‘lgan so‘zlar singari hali ma’lum grammatik qoida va qonunlar ta’sirida bo‘lmaydi. shuning uchun ham asos grammatik qiymatga ega bo‘lgan birlik deb emas, balki leksik qiymatga ega bo‘lgan eng kichik butunlik deb baholanadi. so‘zni asos va qo‘shimchaga ajratishning ikki sharti bor: 1. asos deb ajratiladigan qism bugungi tilda mustaqil ma’no ifodalashi, boshqa qo‘shimchalar qabul qila olishi shart. 2. qo‘shimcha deb ajratiladigan qism esa boshqa asosga ham qo‘shila olishi shartdir. masalan yig‘-im, ter-im, yig‘-ma, bos-ma, bos-iq, to‘s-iq, o‘r-im, bos-im kabi. so‘z va asos so‘z o‘z tovush qobig‘iga ega bo‘lgan, narsa-hodisalar, jarayonlar, shaxslar, belgi va miqdorlarni, xususiyatlarni, harakat va holatni, aloqa va munosabatlarni nomlash uchun xizmat qiladigan, mustaqil lug‘aviy ma’noga ega bo‘lgan, shuningdek, turli xil grammatik ma’no va vazifalarda qo‘llanadigan til birligidir. asos …

3 / 38

shimchalar esa unlisiz ham bo‘la beradi. masalan, (o‘qi)t, (ishla)sh, (ela)k, (yaltira)q, (tin)ch, (ishla)y kabi. asos va qo‘shimcha asosning fonetik variantlari kamdan-kam bo‘ladi. masalan, yosh(lik), va (yash)a, ong(li) va ang(la), sariq va sarg‘(ay) kabi. qo‘shimchalarda esa fonetik variantlar nisbatan ko‘proq uchraydi. masalan, (turt)ki, (supur)gi, (chop)qi, (chol)g‘i yoki (chol)g‘u; (eg)ik, (sin)iq, (buz)uq, (tut)qin, (so‘l)g‘in, (tur)g‘un; (o‘yin)choq, (erin)chak, (sirg‘an)chiq, (qizg‘an)chiq kabilar. so‘zning asos va qo‘shimchalarga bo‘linishi ma’no jihatdan o‘zaro aloqador bo‘lgan so‘zlarni bir-biriga solishtirib ko‘rganda, ayniqsa, aniq ajralib turadi. masalan, suvli, suvsiz, suvchi, suvdon, suvsira so‘zlari solishtirib qaralsa, ularda bir morfemaning aynan takrorlanganini ko‘ramiz. bu morfema suv bo‘lib, u o‘sha so‘zlarning umumiy o‘zagidir. bir umumiy asosga ega bo‘lgan bunday so‘zlar qarindosh yoki asosdosh so‘zlar deyiladi. aksincha, so‘zning tuzilishida asoslar har xil, qo‘shimchalar esa bir xil bo‘lishi mumkin. masalan, temirchi, ishchi, traktorchi, baliqchi (qush) doirachi kabi. biroq bunday so‘zlar qarindosh so‘zlar deb aytilmaydi. nutqda ishlatilishi jihatidan qaraganda asosga nisbatan qo‘shimcha ko‘proq takrorlanadi. masalan, qish …

4 / 38

cha deyiladi: taro-q, tirno-q; tosh-qin, yon-g‘in, qir-g‘in; mehnat-kash, chizma-kash; ek-in, yig‘-in, tug-un. unumsiz qo‘shimcha hozirgi o‘zbek tilida yangi so‘z yasash xususiyatini yo‘qotgan qo‘shimchalar unumsiz qo‘shimcha deyiladi. bu qo‘shimchalar o‘zbek tilida ma’lum davrlarda yangi so‘zlar yasash uchun xizmat qilgan bo‘lsa ham, hozirgi vaqtda tilda sanoqli so‘zlar tarkibidagina saqlanib qolgan: qoro-vul, dard-chil, ep-chil, yugur-dak, kekir-dak kabilar. so‘z yasovchilarning asosiy qismini o‘zbek tilining o‘z qo‘shimchalari tashkil qiladi. shu bilan birga, o‘zbek tilida boshqa tillardan o‘zlashgan yasovchilar ham qo‘llanadi. -don, -dor, -kor, -zor, -shunos, ser-, no- kabilar tojik tilidan o‘zlashgan. bu yasovchilar dastlabki vaqtlarda tojik tilidan qabul qilingan so‘zlar tarkibida qo‘llangan bo‘lib, keyinchalik so‘z yasash vositasi sifatida o‘zbek tilidagi so‘zlarga ham qo‘shilib, yangi so‘z yasash vazifasini o‘tay boshladi: tuz-don, kul-don, salmoq-dor, olma-zor, uzum-zor, til-shunos, tuproq-shunos, paxta-kor, ser-suv, no-o‘rin kabi. rus tilidan qabul qilingan realist, redaksiya, student, aspirant, direktor singari so‘zlar tarkibidagi –ist, -izm, -tsiya, -ant (-ent), -tor kabilar o‘zbek tilida so‘z yasovchi qo‘shimchalar qatoriga …

5 / 38

i: 1) kategorial shakl yasovchi qo‘shimchalar; 2) nokategorial shakl yasovchi qo‘shimchalar. kategorial shakl yasovchi qo‘shimchalar so‘zlarning o‘zgarishi bilan bog‘liq bir butun sistemani tashkil qilgan grammatik shakllarni hosil qiladi va ular ma’lum grammatik kategoriyalarga, paradigmalarga birlashadi. jumladan, ot va otlashgan so‘zlarga xos grammatik son, egalik va kelishik shakllarini yasovchi qo‘shimchalar; fe’llarga xos shaxs-son shakllari, zamon shakllari va u bilan bog‘liq mayl shakllarini yasovchi qo‘shimchalar kategorial shakl yasovchi qo‘shimchalarga kiradi. o‘zbek tilida qo‘shimchalar suffiks xarakterida bo‘ladi, ya’ni so‘zda asosdan keyingi o‘rinda turadi: ish-chi, qish-la, kuch-li, maktab-ni, bola-lar, ishla-sin, ishla-t-yap-man kabi. lekin boshqa tillardan kirib, o‘zlashib qolgan so‘zlarda asos oldiga qo‘shiluvchi qo‘shimchalar (prefikslar) ham bor. bular so‘z yasovchilar doirasidagina uchraydi: ser-harakat, no‘-o‘rin, ser-tashvish; ba-quvvat, be-nuqson, be-tashvish; anti-fashist, anti-demokratiya kabi. qo‘shimchalar struktura jihatidan sodda yoki qo‘shma bo‘ladi. masalan, paxtakor, paxtadan so‘zlaridagi –kor va –dan qo‘shimchalari sodda qo‘shimchalardir. demak, sodda qo‘shimcha, hozirgi o‘zbek tili nuqtai nazaridan bir-butun yaxlit holda bo‘ladi. nokategorial shakl yasovchi qo‘shimchalar grammatik …

Want to read more?

Download all 38 pages for free via Telegram.

Download full file

About "so‘zning morfemik tarkibi"

so‘zning morfemik tarkibi. so‘zning morfem tarkibidagi o‘zgarishlar. affiksial morfemalarning ayrim xususiyatlari so‘zning morfemik tarkibi. so‘zning morfem tarkibidagi o‘zgarishlar. affiksial morfemalarning ayrim xususiyatlari u.gafurova morfemika so‘zning eng kichik ma’noli qismlari haqidagi ta’limotdir. bu kichik qismlar tilshunoslikda morfemalar deb yuritiladi. morfema eng kichik ma’noli qism sifatida shu tilda (o‘zbek tilida) so‘zlovchilarning xotirasida saqlanadi. bu esa so‘zlarni ma’nosi anglashilib turadigan qismlarga ajratish va, aksincha, xotirada mavjud bo‘lgan morfemalar asosida yangi so‘z yasash yoki so‘zlarni turli grammatik shakllarga ko‘ra o‘zgartirish imkoniyatini beradi. morfema tilning eng muhim elementidir. biroq morfema o‘z holicha xotirada saqlanib qoladigan narsa bo‘...

This file contains 38 pages in PPTX format (121.1 KB). To download "so‘zning morfemik tarkibi", click the Telegram button on the left.

Tags: so‘zning morfemik tarkibi PPTX 38 pages Free download Telegram