morfemik tarkib va so'z yasalishi

DOCX 6 pages 19.9 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 19.9 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

8-ma’ruza. so’zning morfemik tarkibi va so’z yasalishi. so’zlarning tuzilish jihatdan turlari. grammatika. so’zning grammatik ma’nosi. grammatik shakl va grammatik kategoriya. reja: 1. morfemika va morfema haqida ma’lumot. 1. morfema va uning turlari. 1. o’zak morfema va affiksatsik morfema,qo’shimcha morfema. 1. so’z yasovchi, shakl yasovchi, so’z o’zgartiruvchi affikslar. 1. shakl yasovchi affikslarning o’ziga xos xususiyatlari va turlari. tayanch so’z va iboralar: morfemika, morfema, o’zak morfema,affiksatsik morfema, qo’shimcha morfema, morfemik tarkib,morfologik tarkib o‘zak haqida ma’lumot so‘zning tub (lug‘aviy) ma’nosini bildirib, ma’noli bo‘laklarga bo‘linmaydigan qism o‘zak deyiladi: gulzor, bog‘bon, chizg‘ich, paxtakor. ayrim darsliklarda bunday qism asos deb atalgan va unga quyidagicha ta’rif berilgan: “so‘zning asosiy ma’nosini ifodalab, mustaqil qo‘llana oladigan qismi asos deyiladi (24; 17)”. o‘za96k so‘zdagi ma’noli qismlarning yetakchisi bo‘lib, u boshqa ma’noli qismlarga bo‘linmaydi. o‘zak so‘z tarkibida doim qatnashadi. bir o‘zakdan hosil bo‘lgan so‘zlar bir xil o‘zakli (o‘zakdosh) so‘zlar deyiladi: bilim, bilimdon, bilag‘on, biluvchi. bunday so‘zlar o‘zaro sinonim ham bo‘lishi mumkin: …

2 / 6

qo‘shimchalar unumli(-li, -la, -chi, ser-, -dosh, -kor) va unumsiz (-vul, -ag‘on, -chil, -in, -a) bo‘lishimumkin. 2. so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar (ayrim darsliklarda “aloqa- munosabat shakli qo‘shimchalari” deyiladi (19; 18) gapda so‘zlarni bir-biriga bog‘laydigan qo‘shimchalardir. bular 3 turli bo‘ladi: 1) kelishik qo‘shimchalari: kitobni, uyga, daftarning. 2) egalik qo‘shimchalari: maktabimiz, ukam, bog‘i. 3) shaxs-son qo‘shimchalari: yedik, bordim, kelding, yurasan. 3. shakl yasovchi qo‘shimchalar (ayrim darsliklarda «lug‘aviy shakl qo‘shimchalari” deyiladi (19; 19)o‘zakka qo‘shilib, ma’noni bir oz o‘zgartiradigan, qo‘shimcha ma’no orttiradigan, lekin yangi so‘z yasamaydigan qo‘shimchalardir. bular so‘zlarni bir-biriga bog‘lash vazifasini bajarmaydi, balki ko‘plik (kitoblar), kichraytirish (uycha), erkalash (qizaloq), chegaralash (uygacha), kamlik (oqarinqiramoq), kuchaytirish (tepkilamoq, chayqa), gumon (kimdir), daraja (kattaroq) kabi ma’nolarni ifodalaydi, o‘zbek tilida qo‘shimchalarning o‘zakka qo‘shilish tartibi, odatda, quyidagicha: asos + so‘z yasovchi qo‘shimchalar + lug‘aviy shakl yasovchi qo‘shimchalar + so‘z o‘zgartuvchi(sintaktik shakl yasovchi) qo‘shimchalar: kitob+xon+lar+ning. qo‘shimchalar tuzilishiga ko‘ra 2 xil bo‘ladi: 1. sodda qo‘shimchalar boshqa qo‘shimchalarga ajralmaydi: aqlli. 2. murakkab qo‘shimchalar kamida …

3 / 6

. o‘zbek tilida so‘zlar asosan besh xil usul bilan yasaladi: 1. so‘z yasovchi qo‘shimchalar bilan yasaladi. 2. so‘zlarni qo‘shish bilan yasaladi. 3. so‘zlarni qisqartirib yasaladi. 4. bir turkumdan boshqa turkumga so‘z o‘tishi yordamida yasaladi. 5. so‘zlarni takrorlash yordamida.bu usullar yordamida ot, sifat, fe’l, ravish turkumiga oid so‘zlar yasaladi. olmosh,son va yordamchi so‘zlar yasalmaydi. 1. so‘z yasovchi qo‘shimchalar bilan (affiksatsiya yoki morfologik usul): ishchi, aqlli, ishla, yashirin. 2. so‘zlarni qo‘shib, juftlab so‘z yasashda (kompozitsiya yoki sintaktik usul) qo‘shma va juft so‘zlar yasaladi: qora+mol -qoramol, ko‘z+oynak – ko‘zoynak, idish-tovoq, apil-tapil, unda-bunda. birdan ortiq so‘zning birikishidan yasalgan so‘zlar qo‘shma so‘z deyiladi: choyquti, gultojixo‘roz, sotib oldi, himoya qildi, bir oz, rahmdil, o‘rta osiyo, oliy majlis. ikkita so‘zning juftlanishidan yasalgan so‘zlar juft so‘zlar deyiladi: birin-ketin, qovun-tarvuz, omon-eson jiz-biz (ovqat ma’nosida). juft so‘zlarning barchasi ham yasama hisoblanmaydi, ikkita so‘z juftlangandan keyin yangi ma’no ifodalansagina, juft so‘z yasalgan bo‘ladi: chol-kampir, aka-uka, katta-kichik kabi so‘zlar yasama emas. bu …

4 / 6

orlanib yangi so‘zlar yasaladi: paqpaq (o‘yin), tur-tur (turish), bipbip (avtobus), pat-pat (mototsikl), xola-xola (o‘yin), manman, yo‘l-yo‘l(rang), es-es (zo‘rg‘a). takroriy so‘zlarning hammasi ham yasama emas. bunda ham yangi ma’no yasalsagina yasama so‘z hisoblanadi: tez-tez, katta-katta kabi takroriy so‘zlar yasama emas, bunda ma’no kuchaytirilgan, xolos. so‘zlarning tuzilish jihatidan turlari o‘zbek tilida so‘zlar tuzilish jihatidan quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. sodda so‘zlar bir o‘zakdan iborat bo‘lgan so‘zlardir. sodda so‘zlar ikki xil bo‘ladi: tub so‘z, yasama so‘z. tarkibida so‘z yasovchi qo‘shimcha bo‘lmagan sodda so‘zlar tub sodda so‘z deyiladi: kitoblar, ko‘proq, pishmoq, yaxshiroq. so‘z yasovchi qo‘shimcha qo‘shilishi bilan yasalgan sodda so‘zlar yasama sodda so‘z deyiladi: uzumzor, ishchi, oqla. yasama so‘z o‘zak va yasovchidan iborat bo‘ladi: bil+im, ish+chi. 2. qo‘shma so‘zlar ikki yoki undan ortiq o‘zaklardan tashkil topib, bitta so‘roqqa javob bo‘ladigan so‘zlardir:1) tub qo‘shma so‘zlar: kela boshladi, aytib berdi, ko‘tarib qo‘ydi, ko‘rib qoldi; 2) yasama qo‘shma so‘zlar: tomorqa, asalari, kamgap, sotib olmoq. 3. qisqartma so‘zlar turli …

5 / 6

ikir-chikir, qalang‘i-qasang‘i, poyintar-soyintar, uvali-juvali,apil-tapil. juft so‘zlar qismlari ma’no jihatdan bir necha xil bo‘ladi: 1) bir turdagi yaqin predmetlarning nomlari: qosh-qovoq, oltin-kumush, qovun-tarvuz; 2) sinonim so‘zlar: kuch-quvvat, asta-sekin, keksa-qari; 3) butun va bo‘lak nomlari: oy-kun, vaqt-soat, tog‘-tosh; 4) antonim so‘zlar: kecha-kunduz, yaxshi-yomon, katta-kichik. 5. takroriy so‘zlar bir o‘zakning ikki marta takrorlanishidan hosil bo‘lgan so‘zlardir: 1)tub takroriy so‘zlar: katta-katta, ikkita-ikkita, o‘ynab-o‘ynab, yura-yura; 2)yasama takroriy so‘zlar: yor-yor (qo‘shiq nomi), yashik-yashik, qator-qator, bilinar-bilinmas, marjon-marjon (ter), shu-shu, o‘sha-o‘sha. takroriy so‘zlar ko‘plik, davomiylik, takror kabi ma’nolarni bildiradi: etak-etak gul, ayta-ayta charchadim. takroriy so‘zlarda ayni bir so‘zning takror holda qo‘llanishi natijasida grammatik ma’no ifodalanadi. ma’noni kuchaytirish uchun ketma-ket keltiriladigan so‘zlar takroriy so‘zlar hisoblanmaydi: havoni qara, havoni! grammatika til haqidagi fanning bir qismi bo‘lib, morfologiya va sintaksisdan iboratdir. morfologiya so‘zlarning grammatik ma’nolarini va shu ma’nolarni ifodalovchi grammatik shakllarni o‘rganuvchi bo‘limdir. sintaksisda so‘z birikmalari, gap va uning turlari o‘rganiladi. grammatika atamasi grekcha grammatikeso‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, "o‘qish va yozish …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "morfemik tarkib va so'z yasalishi"

8-ma’ruza. so’zning morfemik tarkibi va so’z yasalishi. so’zlarning tuzilish jihatdan turlari. grammatika. so’zning grammatik ma’nosi. grammatik shakl va grammatik kategoriya. reja: 1. morfemika va morfema haqida ma’lumot. 1. morfema va uning turlari. 1. o’zak morfema va affiksatsik morfema,qo’shimcha morfema. 1. so’z yasovchi, shakl yasovchi, so’z o’zgartiruvchi affikslar. 1. shakl yasovchi affikslarning o’ziga xos xususiyatlari va turlari. tayanch so’z va iboralar: morfemika, morfema, o’zak morfema,affiksatsik morfema, qo’shimcha morfema, morfemik tarkib,morfologik tarkib o‘zak haqida ma’lumot so‘zning tub (lug‘aviy) ma’nosini bildirib, ma’noli bo‘laklarga bo‘linmaydigan qism o‘zak deyiladi: gulzor, bog‘bon, chizg‘ich, paxtakor. ayrim darsliklarda bunday qism asos deb atalgan va unga quy...

This file contains 6 pages in DOCX format (19.9 KB). To download "morfemik tarkib va so'z yasalishi", click the Telegram button on the left.

Tags: morfemik tarkib va so'z yasalis… DOCX 6 pages Free download Telegram