tarixiy va ritmik cho’ziqliklar

DOCX 13 pages 27.7 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 27.7 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

mavzu: tarixiy va ritmik cho’ziqliklar. reja: 1. tarixiy cho’ziqliklar. 2. ritmik cho’ziqliklar. fonetikaning tekshirish ob’ekti nutqiy tovish hisoblanadi. tovushlar yig‘indisi va bu nutqiy tovushlarga xos bo‘lgan ton, urg‘u, pouza kabi rigmin xususiyatlarni tadqiq qilish, o‘rganish to‘g‘ri hulosalar chiqarishga olib keladi. tovushlar nutqiy faoliyatda doimiy me’yyor hisoblanmaydi. ayrimo‘rinlarda ozmi-ko‘pmi boshqa hodisalarning o‘zgarishiga ta’sir qilishi mumkun. nutq tovushlarining o‘zgarishi ritmik hususiyatlarga bog‘liq holda amalga oshadi. masalan, ikkilamagan jarangsiz undosh tovushlar unli tovushlar o‘rtasida kelsa, ancha kuchsizlanadi. urg‘u tushgan unli tovushlar miqdor jihatidan aniq va ravshan bo‘lsa, urg‘usiz bo‘g‘inlarda unli tovush qisman yoki to‘liq reduksiyaga uchraydi. tovushlar urg‘uli va urg‘usizbo‘lgan paytda ham fizik tabiatiga ega bo‘ldi. nutqiy tovushlarning fizik tomoni esa, asosiy lingvistik tadqiqot manbai bo‘la olmaydi. ayni paytda tilshunos uchun tovushlarning bajaradigan nutqiy faoliyati, vazifasi, ajratish qudrati, komplekslar ma’nosini aniqlash va chegaralashdan iborat. tovushlarning ikki tamoni, urg‘uli va urg‘usiz holatlari., vazifasi, fonetik tadqiqotning boshqa-boshqa ikki sog‘asini aniqlab berishga xizmat qiladi. xususan, bu …

2 / 13

e.d.polivanov morfologiyaning suffiks tipi, doimiy o‘rin (birinchi bo‘g‘inda), urg‘uning ekspirator xususiyati, leksik morfemalarning misdor tarkibidagi o‘xshashlik, singarmonizm hodisasi, fonsikadagi umumiy o‘xshashliklar koreys tilini oltoy tillari guruhiga ancha yaqinlashtiradi. j.deni “dunyo tillari” kitobining yangi nashriga tayyorlab bergan turkiy, mo‘g‘ul vatug‘us-majur tillari haqidagi maqolalarning kirish qismida butillarga xos bo‘lgan umumiy xususiyatlarni sanab o‘tadi. 1. fonetika bo‘yicha: unli tovushlarning ohangdoshligi, so‘zboshida sonar undosh tovushlarni qo‘llashdan qochishga intilish (xususan turkiy tillarda), yarim unli tovushlarning ahamiyati keyingi davrlarga xosbo‘lgan hodisa), so‘z oxirida n tovushining qat’iy emasligi, o‘zak va negizga undosh tovushlar ikkilanishi (4) (geminatsiya) hodisasining yo‘qligi, so‘z boshinda qo‘sh undoshlarni qo‘llanish xodisasining yo‘qligi, + so‘z oxirida sirg‘aluvchi sonor undosh tovushlardan birining qo‘llanishi (r – ragatsizm, l – lamdanzm); 2. morfologiya bo‘yicha: grammatik jins kotegoriyasiningyo‘qligi, grammatik sonning faqat ikki turi (birlik, ko‘plik) ega ekanligi, old qo‘shimchalarining yo‘qligi, juslanishningbir xilligi predmetlarning yo‘qligi (o‘rnida ko‘makchilar) va boshqalar; 3. inteksis bo‘yicha: gapda so‘zlarning (gap bo‘laklari) tartibi, bog‘lovchi va nisbiy …

3 / 13

ilan doimiy aloqada ekanligini ko‘rsatuvchi omil sifatida qaralish lozim. turkiy, mo‘g‘il va tung‘is-mantur tillar uzoq yuz yillar davomida bir-birlari bilan aloqada bo‘lgan. 1. iv-vii asrlar (tabg‘ach turkiy urug‘ining gullab gurkiragan davri 386-535 yillar): 2. viii asr o‘rtalarigacha turkiylarga vassal bo‘lgan kidaylar. 3. viii-xii asrlar. boyko‘l yoqasida turkiylar va mo‘g‘illarning o‘zaro qalin aloqalari, shu bilan birga shimoliymug‘ul elatlarini turkiy xalqlar tamonidan assimilatsiya (o‘ziga singdirishi) qilinishi; 4. xiii-xiv asrlar. turkiston mintaqalarida uyg‘ur-mug‘ul madaniy aloqalarining kuchayishi. turkiy tillarbilan mung‘us-manjur tillarining o‘zaro yaqinligi davrlarini aniqlash juda qiyin. bulardan biri baxay davlati (698-926 yillar) hukmronligi davrida to‘g‘ri keladi. x-xii asrlarda lyao kundan imperiyasi davrida mug‘il tillari va tung‘us-manjur tillarining aloqasi juda izchil bo‘lgan. mug‘ilva manjurlarning qalin ittifoqi tufayli mung‘iz-manjur guruhiga kiruvchi boshqa tillarning o‘ziga xos juda ko‘p belgilariyo‘qolib ketgan. fonetik tadqiqotning asosiy maqsadi: 1. ma’lum bir tilning ma’lum davrdagi fonologik tizimini tasvirlab berish, yoki bir qancha qardosh bo‘lgan tillarning bir necha davr fonologik tizimini tasvirlash …

4 / 13

n ham bir tilning o‘zidagi o‘xshash yoki qisman to‘g‘ri keladigan tovushlar yig‘indisi ko‘pincha boshqa narsa, hodisa va harakat nomlarini bildirishi mumkin. masalan: tor.tash (kamen), tǐsh (zub), tishǐk (etverstie), tïsh (naruspato). so‘zning fonetik qiyofasi ayrim hollardagina so‘z ma’nosini ifodalash mumkin. masalan, o‘zbek tilidagi to‘kmәk so‘zi toki to‘qimoq to‘qillatmoq fe’lidan yasalgan. xuddi shu holatdagi taqlidiy so‘zlardan yasalgan so‘zlar hozirgi zamon tillarida juda kamchilikni tashkil qiladi. umumiy manba yoki bobo til tushunchalari o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. buni hisobga olmaslik tadqiqot natijalarini chippaka chiqarish aniq. ayni paytda esa ma’lum bir so‘zning o‘z so‘zi yoki qabul qilingan ekanligini to‘g‘ri hal qilish imkoniyatini yaratadi. turkiy tillar oilasi. turkiy tillar tasnifi. v.v.radlov, a.samoylovich, n.baskakov tasniflari. turkiy tillarni tasniflash mezonlari. turkiy tillarning oltoy tillari orasida tutgan o‘rni. turkiy tillarda so‘zlashuvchi xalqlarning joylashish hududlari. ayrim turkiy tillarda ikkilamchi cho‘ziqlikning paydo bo‘lishi ba’zi tovush guruxlarining qisqarishi natijasidir: ag‘r>a:r (shor, tuva, xakas) ag‘z>a:z (tuva). uzun a tovushining a (a: > …

5 / 13

bo‘tin (yoki bo‘g‘inliklardagi) unlilarning, ba’zan undoshlarning artikulyasiya o‘rni va usuliga nisbatan moslashuvidir. a.m.shcherbak bir bo‘g‘inli so‘zlardagi unli sifat jihatidan doimiy va mustaqil bo‘lib, ko‘p bo‘g‘inli so‘zlardagi keyingi unlilar esa birinchi bo‘g‘inga muvofiqlashuvini ta’kidlagan. palatal (tanglay) singarmonizmi ko‘rinishi qadimiy bo‘lib, unda boshqa unlilar birinchi bo‘g‘inga qarab moslashadi. [ta-.g‘larda). tanglay singarmonizmi ko‘p bo‘shnli so‘zlarning keyingi bỳg‘inlarida ỳz kuchini yỳqotishi mumkin ( turkman:bilmaydiran, turkcha-uor-dash chuvashcha-sam qo‘shimchalari). hozirgi ayrim turk tillarida lab singarmonizmi ham uchraidi. bunda birinchi bo‘g‘inda lablangan unlshshng borligi tufaili keyingilarida ham lablangan unli keladi-(qirg‘iz koldor, turkcha solu) bu holat o‘g‘uz va qiiok shevalarida keng tarqalgan. unlilar tizimi jihatidan chuvash tili o‘z fonetikasi bilan ajralib turadi. qadimgi davrdan boshlab singarmonizm chuvash tilida uchramaydi. (inezem (sigir); if sem (ish)). ba’zan tor unlilarning kengayishi uyg‘unlikning buzilshpiga olib kelganligi ko‘rinadi. masalan,n.k. dmitriev, qipchoqcha o va u tovushlari orqa artikulyasiyaga egaligini ta’kidlaydi. turkiy tillarda singarmonizm variantlari ham keng uchraydi. bunda haggo bir turkiy til doirasida ham …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tarixiy va ritmik cho’ziqliklar"

mavzu: tarixiy va ritmik cho’ziqliklar. reja: 1. tarixiy cho’ziqliklar. 2. ritmik cho’ziqliklar. fonetikaning tekshirish ob’ekti nutqiy tovish hisoblanadi. tovushlar yig‘indisi va bu nutqiy tovushlarga xos bo‘lgan ton, urg‘u, pouza kabi rigmin xususiyatlarni tadqiq qilish, o‘rganish to‘g‘ri hulosalar chiqarishga olib keladi. tovushlar nutqiy faoliyatda doimiy me’yyor hisoblanmaydi. ayrimo‘rinlarda ozmi-ko‘pmi boshqa hodisalarning o‘zgarishiga ta’sir qilishi mumkun. nutq tovushlarining o‘zgarishi ritmik hususiyatlarga bog‘liq holda amalga oshadi. masalan, ikkilamagan jarangsiz undosh tovushlar unli tovushlar o‘rtasida kelsa, ancha kuchsizlanadi. urg‘u tushgan unli tovushlar miqdor jihatidan aniq va ravshan bo‘lsa, urg‘usiz bo‘g‘inlarda unli tovush qisman yoki to‘liq reduksiyaga uchraydi. to...

This file contains 13 pages in DOCX format (27.7 KB). To download "tarixiy va ritmik cho’ziqliklar", click the Telegram button on the left.

Tags: tarixiy va ritmik cho’ziqliklar DOCX 13 pages Free download Telegram