умурткалилар зоологияси фанининг ривожланиш тарихи

DOCX 36 sahifa 77,5 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1 / 36
умуртк,алилар зоологияси фанининг ривожланиш тарихи умурткали хайвонлар т^грисидаги дастлабки маълумотлар кадим- ги юнон файласуфи ва табиатшуноси арасту (аристотел, эрамизга кадар 384-332 йиллар) томонидан берилган. унинг «хайвонлар тарихи », «хайвонларнинг келиб чикиш тарихи», «хайвонларнинг кисмлари тугрисида» каби асарларида 452 тур хайвон тугрисида маълумотлар мавжуд. арасту хайвонларни икки гурухга ажратган: 1) кони й^к хайвонлар; 2) кони бор хайвонлар. бу гурухлар хозирги систе- мага мувофик умурткасизлар ва умурткалиларга мос келади. кдцим- ги рим табиатшунос олими гай плиний (эрамизнинг 23-79 йиллари) узининг 37 китобдан иборат «табиий тарих» асарида уша даврда маълум булган барча хайвонларни таърифлаб берган. эрамизнинг бошидан то урта асрларга кадар фанда тургунлик даври бошланди. уйгониш даврида (xv — xvi асрлар) табиатни, шу жумла- дан, хайвонларни урганишга кизикиш кайта жонланди. бу даврда хайвонлар тугрисида тупланган материалларни системага солиш талаб килинар эди. мана шундай зоологик ишлардан бири швейцариялик олим, шифокор ва натуралист е.геснернинг (1516-1565) 17 томли «хайвонлар тарихи» деган китобидир. хайвонот дунёсининг замонавий системаси …
2 / 36
екин ж.кювье хам к.линней каби турларнинг узгармаслиги гоясини маъкуллади. турларнинг узгарувчанлиги тугрисидаги таълимотни, яъни органик олам эволюцияси тугрисидаги гояни яратувчилардан бири француз натуралисти ж.б.ламарк (1744-1829) эди. лекин ж.б.ламарк эво- люцион жараённинг сабабларини ечиб бера олмади. россияда умурткали хайвонлар буйича илмий материаллар фанлар академияси экспедицияларининг иши натижасида йигилди. академик п.с. паллас волгабуйи, сибир, крзогистон ва урал фаунасини урган- ди. г.в. стеллер узок шаркни, и.г. гмелин россиянинг европа кисми жанубини, и. и. лепехин мамлакатнинг шимолий ва марказий кисм- ларининг умурткали хайвонларини ургандилар. ана шу материаллар асосида п.с. паллас узининг «рус осиёси зоографикаси» (1811 й.) деган асарини ёзди. бу китобда уша даврда россияда таркалган умурткали хайвонларнинг турлари, систематикаси, географик таркалиши тугрисида кимматбахо материаллар берилган. академик а.ф.мидден- дорфнинг (1815-1844) умурткалилар экологияси ва зоогеографияси тугрисидаги материалларни уз ичига олган «сибирнинг шимолига ва шаркига саёхат» номди асари катта ахамиятга эга будди. зоологияда экологик йуналишни ривожлантиришда москва университети профессори к.ф.рульенинг (1814-1858) хизматлари катта. у хайвон организми билан …
3 / 36
ик и.и.шмальгаузен (1884-1963) ва унинг устози а.н.север- цовлар (1866-1936) буюк ишлар килдилар. урта осиё ва шу жумладан, узбекистонда умурткали хайвонларни урганишда шаркнинг буюк алломалари абу райхон беруний ва абу__ али ибн сино хамда рус ва ма^аллий олимларнинг роли бециёс катгадир. буюк мутафаккир абу рай\он беруний (983-1043) узининг «хиндис- тон» (1030 й.) асарида каркидон, фил, кийик, дельфин каби хиндис- тонда учрайдиган хайвонлар хаквда цизицарли маълумотлар беради. улкамизнинг хайвонот олами тугрисида захириддин мухаммад бобур (1483-1530) узининг «бобурнома» асарида 60 дан ортиц умуртцали хайвон турларини яшаш мухити хусусиятларига цараб цуруцлик ва сув буйида яшовчи хамда сув хайвонларига ажратган. марказий осиё ва шу жумладан, узбекистоннинг умуртцали хай- вонларини урганишни э.а.эверсман ва н.а. северцовлар бошлаб бер- дилар. 1820 йилда рус олими э.а.эверсман зоолог сифатида биринчи булиб кдзилцумда яшовчи умуртцали хайвонлар хацида маълумотлар туплади. н асеверцов узининг 20 йиллик умрини урта осиёнинг умуртцали хайвонларини урганишга багишлади ва 1872 йилда «туркистон хайвонларининг вертикал ва горизонтал тарцалиши» деган …
4 / 36
енбурцев (цушлар), г.п.булгаков (балицлар), т.з.зохидов (судралиб юрувчилар) ургандилар. ундан кейин зоология институтлари, университетларда умурт- цалилар зоологияси кафедраларининг очилиши, юцори малакали кадрлар тайёрлаш, илмий асарлар ёзиш изга тушди. бу борада т.з.зохидов, р.н.мекленбурцев, р.к.комилов, о.п.богданов, д.ю.каш- каров, а.к.сагитов, м.о.абдуллаев, б.х.ботиров, с.б.боцоев, э.ш. шерназаров ва бошцаларнинг хизматлари катта.__ хордалилар типи - chordata типнинг тавсифи. хордалилар типининг мавжудлигини машхур рус зоологи а.о.ковалевский асослаб берган. хордалилар типи деган ном 1878 йилда бэлл томонидан таклиф этилган. хордалилар типига ташки куриниши, яшаш шароити ва хаёти ^ар хил булган хайвонлар киради. хордалиларни хамма хаёт мухитларида: сувда, ер устида, ер тагида, дарахтларда ва хавода учратиш мумкин. географик томондан булар ер шарининг деярли хамма кисмига таркалган. хордалиларнинг хозирги замонда ер юзидаги турларининг умумий сони 43 минг атрофида. хордалилар типига денгизларда утрок холда ёки эркин сузиб юрув- чи личинкахордалилар, хар хил ланцетникларни уз ичига олган бош скелетсизлар, хозирги замон вакиллари миногалар ва миксиналарни умумлаштирган тугаракогизлилар хамда умурткали хайвонларнинг олти синфи, яъни …
5 / 36
умурткалар билан алмашинади. 2. марказий нерв системаси (бош мия ва орка мия) орка томон- да, яъни хорданинг устида жойлашган булиб, шаклан найга ухшай- ди, унинг ички бушлиги невроцел деб аталади. деярли барча хордалиларда нерв найининг олдинги кисми кенгайиб, бош миянинг кейинги кисми эса орка мияни хосил килади. эмбрионал ривожланиш даврида нерв найи эмбрионнинг орка томонида узунасига кетган ботик шакли- да хосил булади, демак, эктодермадан юзага келади. 3. хазм килиш найининг олдинги (халкум) булими деворининг икки томонига катор урнашган ва халкум бушлирини ташки мухит билан туташтириб турадиган жабра ёрицлари булади. тубан хордали__ кали хайвонларда жабра ёриклари факат эмбрион даврида хосил булиб, тезда битиб кетади. халкумнинг кейинги корин кисмидан жуфт буртма, яъни атмосфера хавоси билан нафас олувчи орган — упка ривожла- нади. хазм килиш йули хорданинг остида жойлашади. 4. крн айланиш системасини бошкариб турувчи орган — юрак гавда- нинг корин томонида, хорда ва хдзм килиш найининг остида жойлашади. юкорида айтилган белгилар билан …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 36 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"умурткалилар зоологияси фанининг ривожланиш тарихи" haqida

умуртк,алилар зоологияси фанининг ривожланиш тарихи умурткали хайвонлар т^грисидаги дастлабки маълумотлар кадим- ги юнон файласуфи ва табиатшуноси арасту (аристотел, эрамизга кадар 384-332 йиллар) томонидан берилган. унинг «хайвонлар тарихи », «хайвонларнинг келиб чикиш тарихи», «хайвонларнинг кисмлари тугрисида» каби асарларида 452 тур хайвон тугрисида маълумотлар мавжуд. арасту хайвонларни икки гурухга ажратган: 1) кони й^к хайвонлар; 2) кони бор хайвонлар. бу гурухлар хозирги систе- мага мувофик умурткасизлар ва умурткалиларга мос келади. кдцим- ги рим табиатшунос олими гай плиний (эрамизнинг 23-79 йиллари) узининг 37 китобдан иборат «табиий тарих» асарида уша даврда маълум булган барча хайвонларни таърифлаб берган. эрамизнинг бошидан то урта асрларга кадар фанда тургунлик даври бошланд...

Bu fayl DOCX formatida 36 sahifadan iborat (77,5 KB). "умурткалилар зоологияси фанининг ривожланиш тарихи"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.