o'zbek tiliga turkiiy ochiqlash

PDF 20 pages 1.1 MB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.1 MB

File type PDF

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

a.a-q.d.pdf abdulla qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika universiteti o'zbek tili va adabiyoti fakulteti 1-bosqich 613-23 guruh talabalari ashurboyev asadbek va qodirov diyorbekning hozirgi o'zbek adabiy tili fanidan tayyorlagan taqdimoti. fan o’qituvchisi: abdumalikova d. bular aslida ruscha emas: rus tiliga o‘zlashgan turkiycha so‘zlar yogurt, stakan, utyug, kirpich kabi so‘zlar asli o‘zbekcha ekani, rus tiliga turkiy tillardan o‘zlashgani haqida maktab darsligida berilgan ma lumot ijtimoiy tarmoqlarda bahs-munozaralarga, hatto kulgi-mazax ʼ va kinoyalarga sabab bo‘ldi. yuz minglab obunachiga ega kanallar ham bu ma lumotni istehzo bilan tanqid qildi. aslida-chi? ozroq kitob ʼ varaqlagan, manba ko‘rgan kishi bu so‘zlar rus tiliga haqiqatan ham turkiy tillardan o‘zlashganiga amin bo‘ladi. tillar bir-biri bilan muntazam aloqada. bir-biridan so‘z olib, so‘z beradi. agar bu jarayon tabiiy shaklda kechsa, bunday oldi-berdi tilni boyitishga xizmat qiladi. “daryo” kolumnisti orif tolib bu gal turkiy ildizga ega, rus tiliga o‘zlashib, ruslashib ketgan so‘zlarimiz haqida hikoya qiladi. stakan – yog‘och kosa hayron qolayotgan …

2 / 20

i rus tiliga ming yillar oldin o‘zlashgani ehtimoli katta. chunki 1356-yilga oid rus yozma yodgorliklarida dostakan so‘zi qayd etilgan. batrak bir zamonlar botir bo‘lgan batrak so‘zi o‘zbek tilida ham qo‘llanadi, asosan badiiy adabiyotda uchraydi. ayniqsa, sovet davri adabiyotida qashshoq, birovga yollanib ishlaydigan va jabr-zulm ko‘rgan batrak obrazi ko‘p talqin qilingan. g‘afur g‘ulomning “ko‘kan batrak” nomli asari ham bor. batraklar kolxozlashtirish davrida tashviqotchilik vazifasini ham o‘tagan. filologlar fikricha, batrak atamasi rus tiliga turkiy tillardan, katta ehtimol bilan, tatar tilidan o‘tgan. taniqli rus tilshunosi maks fasmerga ko‘ra, bu so‘zning ildizi botir so‘ziga borib taqaladi. botir so‘zi esa mo‘g‘ul tiliga oid. mo‘g‘ul va turkiy xalqlarda jasur jangchilar nomiga botir, bahodir kabi unvonlar qo‘shib aytilgan. rus tiliga xvi asrda o‘zlashgan batrak bora-bora shu ma nodagi boshqa ʼ so‘zlarni iste moldan siqib chiqargan.ʼ so‘zning taqdiri ajoyib. bir paytlar yovlarni zir titratgan botir va bahodirlar o‘z mol-mulki bo‘lmagan yollanma ishchilarga – batraklarga aylangan. чугун – eritilgan …

3 / 20

u so‘z turkiy tillarga xitoy tilidan o‘zlashgan degan qarash ham bor. unga ko‘ra, cho‘yan iborasi chju – metall quymoq, gung – ish so‘zlaridan hosil bo‘lgan. деньги – tanganing ko‘pligi rus tilida eng muhim hayotiy vosita – pulning oti ham asli turkiycha ekani ko‘pchilikni hayratlantirsa ajab emas. turkiy tillarda kumush pulni anglatgan tanga rus tiliga деньга bo‘lib o‘tgan. keyinchalik ko‘plik shaklini olib, деньги ko‘rinishiga kelgan. rus tilidagi e tiborli etimologik manbalarning aksari bu fikrni tasdiqlaydi.ʼ tanga so‘zi rus tiliga xiv asrlarda kirib kelgan. xv asr rus yozma manbalarida ushbu so‘z тенка, тенки shaklida uchraydi. tanga qadimda arab, fors, hind, tibet kabi tillarda ham turli talaffuz variantlarida qo‘llangan. tangalar dastlab kumushdan, keyinroq misdan zarb qilingan. qadimgi yunoniston va forsda metall pullar danaka deb atalgan. oltin o‘rdada esa dang yoki danig deb nomlangan. to‘g‘ri o‘ylayapsiz, har ikki so‘z tanganing ayni o‘zi. faqat tovushlari biroz o‘zgargan. ba zi manbalarga ko‘ra, tanga so‘zining ildizi tiyinga …

4 / 20

amg‘a urilgan. shu so‘zdan таможня hosil bo‘lgan. u tamg‘a qo‘yiladigan joy, idorani anglatgan. bu yerda ishlovchilar таможьник, таможенник nomini olgan. лошадь – axta ot ming yillar oldin rus tilida лошадь so‘zi bo‘lmagan. ot конь so‘zi yordamida ifodalangan. keyinchalik turkiy tillar ta sirida лошадь ham iste molga kirgan.ʼ ʼ лошадь alasha va ot so‘zlaridan hosil bo‘lgan. alasha turkiy tillarda ot, axta ot ma nolarini anglatgan. turkiy qavmlar orasida juda ommalashgan bu so‘z ʼ sharqiy yevropa tillariga ham ko‘chib o‘tgan. alasha ba zan ot so‘zi bilan ham ʼ ishlatilgan, ruschaga ayni shu shakli o‘zlashgan. ba zi olimlar fikricha, alasha ʼ ruschaga лоша shaklida o‘tgan, so‘ng unga -дь qo‘shimchasi qo‘shilgan. ukrain tilida esa лоша shakli saqlangan va u qulun, toycha ma nosini ʼ anglatadi. alashaning birinchi tovushi tushib qolishi favqulodda holat emas. rus tiliga turkiy tillardan o‘tgan so‘zlarda bunday o‘zgarishlar uchrab turadi. masalan, kulba, kapa ma nosidagi olachuq so‘zi ruschaga лачуга shaklida o‘tgan.ʼ …

5 / 20

, lekin ma nosi har xil. pay ʼ biror shirkat, aksiyadorlar jamiyati ishida qatnashish uchun qo‘shiladigan hissa, ulushni anglatadi: ko‘plab aksiyadorlar o‘zlarining sotib olgan aksiya va paylari evaziga dividend, ya ni ʼ daromad olishlari kerak. (“gazetadan”.) payok esa biror kishiga ma lum vaqtga mo‘ljallab beriladigan oziq-ovqat miqdori:ʼ dadavoy aka bugun har kungidan ertaroq keldi. u oylik payogiga go‘sht, yog‘, guruch, qandni bir xalta qilib ko‘tarib kirdi. (h. g‘ulom, “toshkentliklar”.) pay qadimgi turkiy tilda ulush, hissa, qur a, chek ma nolarini bildirgan. ruschaga ham ʼ ʼ xuddi shu ma noda o‘zlashgan. паёк esa pay so‘zining kichraytirish-erkalash ʼ qo‘shimchasini olgan shakli. u belgilangan muddat uchun belgilangan miqdorda beriladigan oziq-ovqatni anglatadi. asosan harbiylar orasida mashhur. masalan, сухой паёк iborasi issiq ovqat tayyorlash ilojsiz bo‘lgan sharoitda iste mol qilishga ʼ mo‘ljallangan yeguliklarni anglatadi. кара, карий, караковый, карандаш bu so‘zlarning bari turkiy qora so‘zidan o‘sib chiqqan. кара kam o‘zgarishga uchragan, u jazo ma nosida qo‘llanadi. …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tiliga turkiiy ochiqlash"

a.a-q.d.pdf abdulla qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika universiteti o'zbek tili va adabiyoti fakulteti 1-bosqich 613-23 guruh talabalari ashurboyev asadbek va qodirov diyorbekning hozirgi o'zbek adabiy tili fanidan tayyorlagan taqdimoti. fan o’qituvchisi: abdumalikova d. bular aslida ruscha emas: rus tiliga o‘zlashgan turkiycha so‘zlar yogurt, stakan, utyug, kirpich kabi so‘zlar asli o‘zbekcha ekani, rus tiliga turkiy tillardan o‘zlashgani haqida maktab darsligida berilgan ma lumot ijtimoiy tarmoqlarda bahs-munozaralarga, hatto kulgi-mazax ʼ va kinoyalarga sabab bo‘ldi. yuz minglab obunachiga ega kanallar ham bu ma lumotni istehzo bilan tanqid qildi. aslida-chi? ozroq kitob ʼ varaqlagan, manba ko‘rgan kishi bu so‘zlar rus tiliga haqiqatan ham turkiy tillardan o‘zlashganiga amin bo‘l...

This file contains 20 pages in PDF format (1.1 MB). To download "o'zbek tiliga turkiiy ochiqlash", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tiliga turkiiy ochiqlash PDF 20 pages Free download Telegram