mexanikaning fizik asoslari

PDF 8 pages 518.1 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 518.1 KB

File type PDF

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

i-bo’llim mexanikaning fizik asoslari. 1-bob moddiy nuqta kinematikasining elementlari 1.1fizika fani va tabiiy fanlar orasidagi bog’lanish. sanoq sistemasi fizika materiyaning oddiy, shuning bilan birgalikda umumiy harakat shakllarini o’rganadigan fan bo’lib hisoblanadi. materiya deganda tabiatda real mavjud bo’lgan va bizning sezgi a’zolarimiz yoki maxsus asboblar vositasida sezish mumkin bo’lgan barcha borliq tushuniladi. materiyaga elementar zarralar, fizik jismlar va fizik maydonlar kiradi. ushbu maydonlar orqali moddiy jismlar o’zaro ta’sirlashadilar. tabiatda materiya harakatsiz yashay olmaydi,harakatsiz materiya ham mavjud emas, harakatni materiyadan ajratib bo’lmaydi, ya’ni harakat materiyaning ajralmas xossasidir degan xulosaga kelingan. tabiatda yuz beradigan har qanday harakat muayyan qonunlar asosida sodir bo’ladi. turli hodisalar va jarayonlar orasidagi bog’lanish qonunlarini ochish va o’rganish har qanday fanning bosh maqsadi hisoblanadi. bularni bilish esa tabiatdagi hodisalar qanday yuz berishini oldindan aytishga va o’tmishni izohlashga yordam beradigan usullarni o’rganish uchun zarur. fizika - tabiat qonunlarini o’rganadigan asosiy tabiiy fanlardan biri bo’lib, materiya harakatining eng sodda va umumiy …

2 / 8

zika, fizikkimyo, geofizika va hokazo. tabiatda harakatning eng sodda,shuning bilan birga eng ko’p uchraydigan shakli - bu mexanik harakat hisoblanadi. vaqt o’tishi bilan jismlar va ular qismlarining bir - biriga nisbatan vaziyatining o’zgarishiga mexanikaviy harakat deb ataladi. jismlarning o’zaro ta’siri va mexanik harakatlarning qonunlarini o’rganish bilan shug’ullanadigan fizikaning bo’limi mexanika deb ataladi.yorug’lik tezligi( cmc /103 8 )dan juda kichik tezliklar bilan harakatlanadigan jismlarning harakat qonunlarini o’rganadigan mexanikani klassik mexanika deb ataladi. klassik mexanika asoslari i.n’yuton tomonidan ochilganligi sababli,uni odatda n’yuton mexanikasi deyiladi. yorug’lik tezligiga yaq -+ -+ in tezliklar bilan harakatlanuvchi jismlar harakat qonunlarini o’rganadigan mexanika relyativistik mexanika deyiladi. relyativistik mexanika maxsus nisbiylik nazariyasiga asoslanadi. biz n’yuton mexanikasining uchta asosiy bo’limini o’rganish bilan cheklanamiz:kinematika,dinamika va statika. kinematikada jismlarning harakati uni yuzaga keltiruvchi sabab bilan bog’lamasdan o’rganiladi. dinamikada jismlarning harakati uni yuzaga keltiruvchi sabab bilan,ya’ni kuch bilan bog’lab o’rganiladi.statikada esa jismlar sistemasining muvozanat qonunlarini o’rganadi. mexanikada real jismlarni tavsiflash uchun ma'lum …

3 / 8

arakatiga nisbatan yerni moddiy nuqta deb hisoblash mumkin. moddiy nuqtaning harakatini tasvirlash uchun vaqt o’tishi bilan uning fazodagi vaziyati qanday o’zgarib borishini ko’rsatish kerak. jismlarning harakati davomida fazodagi qoldiradigan iziga jismning harakat traektoriyasi deyiladi. shu traektoriya uzunligiga esa bosib o’tilgan yo’l deyiladi. jismlarning harakatini va fazodagi vaziyatini aniqlash uchun sanoq jismi tanlash lozim bo’ladi. sanoq jismini ixtiyoriy ravishda tanlash mumkin. sanoq jismi qo’zg’aluvchan ham, qo’zg’almas ham bo’lishi mumkin. masalan bino, daraxt, vagon, harakatlanayotgan va tinch turgan avtomobil, tepalik, quyosh, yulduzlar va hokazo ixtiyoriy jismlarni sanoq jismi sifatida qabul qilish mumkin. agar sanoq jismi tanlab olingan bo’lsa, u bilan bog’lab koordinata o’qlari o’tkaziladi va jismning ixtiyoriy nuqtasining fazodagi vaziyati uning koordinatalari orqali aniqlanadi. nuqtaning to’g’ri chiziqdagi vaziyatini bitta, tekislikdagi vaziyatini ikkita, fazodagi vaziyatini esa uchta koordinatalar bilan ifodalanadi. biz yashab turgan fazo uch o’lchovli fazo hisoblanadi.sanoq jismi va u bilan bog’langan koordinatalar sistemasi hamda vaqtni o’lchovchi asbob birgalikda sanoq sistemasini tashkil …

4 / 8

bilish jismning ixtiyoriy paytdagi vaziyatini aniqlashga imkon beradi. buning uchun vektorning proyeksiyasidan foydalanamiz. vektorlarni biror berilgan o’qqa proyeksiyalash uchun vektorning boshi va oxiridan shu o’qqa perpendikulyar tushiriladi. masalan ab vektorning х o’qidagi proyeksiyasi 11ba bo’lib hisoblanadi (1.1.1-rasm). x0 s xx  . 1.1.1 bu vektor musbat vektor,chunki uning yo’nalishi o’qning yo’nalishi bilan mos tushadi. dc vektorning x o’qidagi proyeksiyasi 11cd bo’lib (1.1.2-rasm). bu vektor manfiy vektor bo’lib hisoblanadi, chunki uning yo’nalishi o’qqa teskari yo’nalgan. y0 syy  1.1.2 1.1.1-rasm. 1.1.2rasm. vektorlarning proyeksiyasi skalyar kattalik bo’lib hisoblanadi va faqat modul bilan xarakterlanadi. 1.1.3-rasm 1.1.4-rasm agar vektor o’qqa parallel bo’lsa, u holda proyeksiyaning moduli vektorning o’zining moduliga teng bo’ladi (1.1.3-rasm,1.1.4-rasm). vektorlar proyeksiyasining biror o’qdagi proyeksiyasi qo’shiluvchi vektorlarning shu o’qdagi proyeksiyalarining algebraik yig’indisiga teng. vektorlar yig’indisi yoki ayirmasining proyeksiyasini topish uchun barcha vektorlarning proyeksiyasini ishorani hisobga olgan holda qo’shish kerak. agar jism biror x yoki y o’qi bo’ylab harakatlanayotgan bo’lsa uning ko’chishi shu …

5 / 8

adi. ilgarilanma harakat qilayotgan jismning istalgan nuqtasidan o’tkazilgan to’g’ri chiziq o’z-o’ziga parallel bo’lib qoladi(1.1.5-rasm). 1.2. to’g’ri chiziqli tekis va notekis harakatlar. eng sodda harakat to’g’ri chiziqli tekis harakat hisoblanadi. to’g’ri chiziqli tekis harakat deb, shunday harakatga aytiladiki, bunda jism teng vaqtlar ichida bir xil masofalarga ko’chadi. harakatlarni bir-biridan farqlash uchun tezlik tushunchasini kiritamiz. harakat tezligini bilsak jismning istalgan vaqt momentidagi vaziyatini aniqlashimiz mumkin. ko’chish vektorining shu ko’chish yuz bergan vaqtga nisbati harakatlanayotgan jismning tezligi deb aytiladi. t s  . 1.2.1 bu yerda:  jismning tezligi, s –jismning ko’chishi, t –vaqt. xalqaro birliklar tizimi(xt)da tezlik birligi qilib cm / qabul qilingan. demak to’g’ri chiziqli tekis harakat sodir bo’lishi uchun tezlik o’zgarmas,ya’ni const bo’lishi lozim.(1.2.1) formuladan,jismning bosib o’tgan yo’li uchun ts  , 1.2.2 (1.2.2) formula kelib chiqadi. jismning  o’qdagi ko’chishi 0xxsx  ekanligini bilgan holda (1.2.2) formuladan foydalanib jismning ixtiyoriy t vaqtdagi  koordinatasini topish mumkin: txx x 0 …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mexanikaning fizik asoslari"

i-bo’llim mexanikaning fizik asoslari. 1-bob moddiy nuqta kinematikasining elementlari 1.1fizika fani va tabiiy fanlar orasidagi bog’lanish. sanoq sistemasi fizika materiyaning oddiy, shuning bilan birgalikda umumiy harakat shakllarini o’rganadigan fan bo’lib hisoblanadi. materiya deganda tabiatda real mavjud bo’lgan va bizning sezgi a’zolarimiz yoki maxsus asboblar vositasida sezish mumkin bo’lgan barcha borliq tushuniladi. materiyaga elementar zarralar, fizik jismlar va fizik maydonlar kiradi. ushbu maydonlar orqali moddiy jismlar o’zaro ta’sirlashadilar. tabiatda materiya harakatsiz yashay olmaydi,harakatsiz materiya ham mavjud emas, harakatni materiyadan ajratib bo’lmaydi, ya’ni harakat materiyaning ajralmas xossasidir degan xulosaga kelingan. tabiatda yuz beradigan har qanday harakat ...

This file contains 8 pages in PDF format (518.1 KB). To download "mexanikaning fizik asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: mexanikaning fizik asoslari PDF 8 pages Free download Telegram