borliq falsafasi (ontologiya)

DOCX 8 pages 63.2 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 63.2 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Jun 2026

Page preview (6 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

4- mavzu. borliq falsafasi (ontologiya). jamiyat falsafasi va inson borlgâi [bookmark: _goback] borliq falsafa predmeti sifatida. biz dunyo, materiya tuzilishi, makon, vaqt, harakat, hayot, ong va shu kabilar haqida tasavvur hosil qilish uchun asosan fizika, astronomiya va biologiya kabi tabiatshunoslik fanlariga murojaat etamiz. lekin bu falsafada borliq muammolari oârganilmaydi, degan maânoni anglatmaydi. bugungi kunda olimlar notirik, tirik dunyo va ijtimoiy dunyo nima, degan savollarga javob topishda jiddiy yutuqlarga erishganlar. ular dunyo haqida oâtgan asrlarda yashagan oâz hamkasblariga qaraganda toâlaroq va teranroq tasavvurga egadirlar. ammo, dunyoning mohiyati haqidagi koâpgina muhim savollarga hozir ham aniq va uzil-kesil javoblar mavjud emas. masalan, nafaqat makon yoki vaqt tushunchalariga, balki nisbatan soddaroq hodisa boâlmish gravitatsiya tushunchasiga ham dunyoda biron-bir fizik bugungi kunda ham aniq (ayni paytda tajribada tasdiqlanadigan) taârif bera olmaydi. shu sababli insonning dunyo haqidagi qarashlarida muhim rol oâynaydigan, biroq ilmiy echimini topmagan muammolarni falsafiy anglab etishga kuchli ehtiyoj doimo mavjud boâlgan va hozir …

2 / 8

ga daâvat etadi. shu tariqa falsafa evristik va metodologik rolni bajarar ekan, ayni vaqtda oâzi ham tabiatshunoslik oluvchi ishonchli natijalarga muhtoj boâladi va ulardan yangi nazariyalar tuzish uchun asos sifatida foydalanadi. shu sababli biz borliqning asosiy shakllari va fundamental asoslarini falsafa nuqtai nazaridan oârganar ekanmiz, albatta yo ishonchliligi shubha uygâotmaydigan, yo borliqni yaxshiroq tushuntirgani uchun qabul qilinadigan tabiiy-ilmiy material va daliliy maâlumotlarga tayanamiz. ontologiya tushunchasi. oâquv kurslarida asosiy falsafiy muammolarni oârganish odatda ontologiyadan boshlanadi. ontologiya falsafiy bilimlarning alohida sohasi boâlib, unda borliq va yoâqlik, mavjudlik va nomavjudlik muammolariga doir masalalarning keng doirasi oârganiladi, shuningdek mavjudlik sifatiga ega boâlgan barcha narsalarning mohiyati aniqlanadi. â«ontologiyaâ» atamasi falsafada faqat xvii asrdan beri ishlatiladi, lekin u yunoncha oâzaklarga ega boâlib (ontos â borliq, logos â soâz, taâlimot), borliq haqidagi taâlimot degan maânoni anglatadi. ontologiya falsafada alohida oârin egallaydi. ikki yarim ming yillik faol falsafiy izlanishlar natijasida falsafiy bilim tizimida ontologiyadan tashqari falsafaning muhim falsafiy …

3 / 8

a yoki bilvosita namoyon boâlish, oâzaro taâsirga kirishish qobiliyatini aks ettiradi. bu inson oâzligini va oâzini qurshagan borliqni anglashga ilk urinishlaridayoq duch keladigan har qanday obâektning, borliq har qanday qismining umumiy xossasidir. inson aqlli jonzot sifatida shakllanish jarayonining ilk bosqichlaridayoq oâz dunyoqarashining negizini tashkil etadigan muhim savollarga javob topish zaruriyati bilan toâqnash keladi: 1. â«men kimman?â» 2. â«meni qurshagan borliqning mohiyati nimada?â» 3. â«borliq qanday va qaerdan paydo boâlgan?â» 4. â«dunyoni nima yoki kim harakatlantiradi?â» 5. â«dunyoning rivojlanishida biron-bir maqsad, maqsadga muvofiqlik, moâljal bormi?â» inson bunday savollarga javob berishga kirishar ekan, uning ongi avvalo oâzi nima bilan bevosita ish koârayotganini qayd etadi. buni aniq anglamasdan, u oâzining dunyo haqidagi mulohazalarini aniq-ravshan narsalarni qayd etishdan boshlaydi. shu tariqa inson va uning ongi oâzini qurshagan barcha narsalar avvalo mavjud boâlish qobiliyatiga ega ekanligiga ishonch hosil qiladi. shunday qilib, borliq masalasi insonning dunyoni oqilona anglash yoâlidagi ilk urinishlaridayoq duch kelgan barcha masalalarning negizi …

4 / 8

murojaat etishni nazarda tutadi. mazkur dastur boâyicha taâlim oluvchilar tarixiy-falsafiy kurs bilan tanish boâlishlari lozimligini hisobga olib, bu erda faqat falsafiy tafakkur tarixiga qisqacha toâxtalamiz va mazkur muammoni anglab etish jarayonidagi muhim bosqichlarinigina qayd etamiz. falsafa tarixida borliq muammosi. borliq muammosini falsafiy anglab etishga ilk urinishlar miloddan avvalgi birinchi ming yillikda vujudga kelgan qadimgi hind va qadimgi xitoy falsafalaridayoq kuzatiladi. xususan, vedalar (qadimgi hind tafakkurining ilk yodgorliklari) va ularga diniy-falsafiy sharhlar â upanishadalarda yaxlit maânaviy substansiya, oâlmas jon haqidagi gâoyalar, shuningdek dunyo haqidagi materialistik va ateistik tasavvurlar oâz aksini topgan. soânggi zikr etilgan tasavvurlarga muvofiq butun borliqning negizini tabiiy asoslar â olov, havo, suv, yorugâlik, makon, vaqt tashkil etadi. qadimgi hindiston mutafakkirlari borliq sirining tagiga etishga harakat qilar ekanlar, quyosh tunda qaerga ketadi, yulduzlar kunduzi qayoqqa yoâqoladi kabi savollarga javob topishga uringanlar va bu tasavvurlarni eng qadimgi kitob â rigvedalarda aks ettirganlar. qadimgi xitoy falsafasi avvalo ijtimoiy muammolarga qarab moâljal …

5 / 8

asi sifatida yuzaga kelgan va rivojlangan yunon falsafasining birinchi manbai boâlib xizmat qildi. ilk yunon faylasuflari oâz asarlarini odatda â«tabiat haqidaâ» deb nomlaganlari, ularning oâzlari esa naturalistlar, â«fiziklarâ» deb atalishi bu fikrni tasdiqlaydi. sharq donishmandlari kabi, antik mutafakkirlarni ham borliqning manbalari qiziqtirgan. qadimgi yunon falsafasi vujudga kelgan paytdan boshlab ular butun borliqning birinchi sababini mavjud voqelikning oâzidan izlaganlar, uni dam suv (fales) yoki havo (anaksimen) deb, dam hamma narsani boshqaradigan boqiy va cheksiz asos â â«apeyronâ»(anaksimandr) taxminan mil. av. 611-545 yillar)deb tavsiflaganlar. (anaksimandr hatto jonli mavjudotlarning tabiiy kelib chiqishi gâoyasini ilgari surgan. uning fikricha, mazkur mavjudotlar dengiz suvida vujudga kelgan va suv oâtlaridan paydo boâlgan. soângra baliqsimon mavjudotlar quruqlikka chiqqan va ulardan odamlar rivojlangan. shunga oâxshash fikrlarni ksenofan (mil. av. 580-490 yillar) ham ilgari suradi. u hamma narsa er va suvdan vujudga keladi va rivojlanadi, hatto â«biz ham er va suvdan paydo boâlganmizâ», deb hisoblaydi. oâsha davrning bosh falsafiy masalasi …

6 / 8

shargaâ» oâxshaydi. parmenidning yagona, ajralmas, oâzgarmas va harakatsiz borliq haqidagi taâlimoti ellinlar dunyosida shuhrat qozondi va eleatlar maktabi vakili boâlgan (samoslik) melis tomonidan davom ettirildi. u parmenid fikriga asosan qoâshilgan holda, â«tabiat yoki borliq haqidaâ» deb nomlangan asarida borliq chegarasiz ekanligini qayd etadi. uning fikricha, agar borliqning chegarasi borligini tan olsak, bu borliq yoâqlik bilan chegaradosh ekanligini anglatadi. biroq, hamonki yoâqlik mavjud emas ekan, borliq ham chegarali boâlishi mumkin emas. shunday qilib, qadimgi yunon falsafasining suqrotga qadar boâlgan davrida ontologiya sezilarli darajada rivojlanadi: oâsha davr atoqli faylasuflarining deyarli barchasi borliq muammosini bevosita yoki bilvosita oârganadi, uni, odatda, boqiy va barkamol kosmos, â«yagona tabiatâ», yaâni moddiy-hissiy dunyo bilan tenglashtiradi. masalan, empedokl (mil. av. 484-421 yillar) â«borliqâ» atamasini bevosita ishlatmagan boâlsa ham, â«barcha narsalarning toârt negiziâ» (olov, havo, suv va er) haqida soâz yuritar ekan, dunyo (kosmos) tuxumsimon koârinishga ega deb hisoblagan, hayot nam va issiq suv oâtlaridan kelib chiqqani haqida mulohaza …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq falsafasi (ontologiya)"

4- mavzu. borliq falsafasi (ontologiya). jamiyat falsafasi va inson borlgâi [bookmark: _goback] borliq falsafa predmeti sifatida. biz dunyo, materiya tuzilishi, makon, vaqt, harakat, hayot, ong va shu kabilar haqida tasavvur hosil qilish uchun asosan fizika, astronomiya va biologiya kabi tabiatshunoslik fanlariga murojaat etamiz. lekin bu falsafada borliq muammolari oârganilmaydi, degan maânoni anglatmaydi. bugungi kunda olimlar notirik, tirik dunyo va ijtimoiy dunyo nima, degan savollarga javob topishda jiddiy yutuqlarga erishganlar. ular dunyo haqida oâtgan asrlarda yashagan oâz hamkasblariga qaraganda toâlaroq va teranroq tasavvurga egadirlar. ammo, dunyoning mohiyati haqidagi koâpgina muhim savollarga hozir ham aniq va uzil-kesil javoblar mavjud emas. masalan, nafaqat mak...

This file contains 8 pages in DOCX format (63.2 KB). To download "borliq falsafasi (ontologiya)", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq falsafasi (ontologiya) DOCX 8 pages Free download Telegram