etnologiyada evolyusionizm nazariyasi

DOCX 10 pages 40.1 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 40.1 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

etnologiyada evolyusionizm nazariyasi reja: 1. evolyusionizm 2. diffusionizm etnologiyada evolyusionist olimlar о‘zlarining bosh vazifalari deb: turli xalqlar madaniyatlarini qiyoslash, insoniyat madaniyati taraqqiyotining umumiy qonunlarini ochish va asoslash deb bilganlar. evolyusion g‘oyani turli mamlakatlar antropologlari: gerbert spenser, eduard taylor, teodor vays, genrix shurs (germaniyadan); sharl leturno (fransiya); lyuis genri morgan (aqsh) yuksaltirdilar. ularning tadqiqotlari tufayli madaniyat avvalgi ma’lum mazmunga ega bо‘lmagan alohida tur va xususiyatlar yig‘indisidan, insoniyat uchun umumiy tarixiy qonunlarga ega bо‘lgan mujassam, tizimi va tartibli kо‘rinishni oladi. etnologiyada evolyusion nazariya asoschisi deb haqli ravishda ingliz olimi eduard taylor (1833-1917) tan olinadi. u 1865 yili nashr qilingan “insoniyatning qadimgi tarixiga oid tadqiqotlar” asarida о‘z qarashlarini bayon etadi. olim asarida insoniyat madaniyatining ibtidoiy darajasidan hozirgi qadar yuksalib borishi, xalqlar madaniyatlaridagi farqlar esa haqiqiy xususiyatlarga emas madaniy taraqqiyotning notekis rivojlanishi natijasi ekanligini ta’kidlaydi. taraqqiyotning evolyusion nazariyasini taylor 1875 yilda nashr qilingan “ibtidoiy madaniyat” kitobida yanada batafsilroq yoritadi. unda j. de mestraning yerda …

2 / 10

tabiiy metodni qо‘llashga xarakat qiladi. shuning uchun olim tabiiy – ilmiy klassifikatsiyani etnologiya ehtiyojlariga moslashtirishga intilgan. u moddiy va ma’naviy madaniyatning ma’lum belgilarini tadqiq etib uni tabiatshunoslarning о‘simlik va hayvonlar turlariga qiyoslagan (о‘xshatgan). о‘z asarlari va maqolalarida taylor xususan madaniy borliq umuman insoniyat madaniyatining doimiy taraqqiyotda bо‘lishi nuqtai nazarni yoqlagan. о‘z nazariyasini tasdiqlash uchun olim katta hajimdagi, madaniyatning oddiy holatdan murakkab darajaga yuksalishini tasdiqlovchi dalillarni keltiradi. taylor madaniy jarayonlarning barchasidan ham, ibtidoiy xalqlarning diniy tasavvurlarini о‘rganishga alohida e’tibor qaratib, dinning animistik kelib chiqishi g‘oyasini ilgari surdi. qoloq xalqlar diniy tasavvurlarini о‘rganishda olim, insoniyat va uning madaniyati vujudga kelishi yagona ekanligi g‘oyasiga asoslanadi. u ayrim olimlarning “yovvoyilar” diniy tasavvurlari va udumlari turli bо‘lmag‘ir fikrlar aralashmasi emas, balki ularning aksari qismi mantiqli va tartibli ekanligini tasdiqlashga urinadi. taylorning yozishicha diniy tasavvurlar asosida jonlar va ruhlarga ishonch tuyg‘usi yotadi. olim bu tuyg‘ularni “animizm” (lotincha anima –jon, hayot) atamasi bilan ifodalaydi. u animizmning ildizlarini …

3 / 10

ilohlariga, eng sо‘ngida, yagona xudoga ishonch paydo bо‘ladi. taylorning evolyusion qarashlari antropologiyada oldinga tashlangan muhim qadam bо‘ldi. ularni tarixiy jarayoni va madaniyatining ijobiy taraqqiyoti yagonalini asoslovchi batartib konsepsiya deb atash mumkin. ammo evolyusionizmning, xususan taylor nazariyasining nuqsonlari keyinchalik ma’lum bо‘ldi. olimning g‘oyalari о‘z zamonida antropologiyada juda tez tarqalib, uning qator davomchilari yetishib chiqdi. evolyusion nazariya klassiklaridan biri ingliz faylasufi, biologi, psixologi va sotsiologi gerbert spenser (1820-1903) bо‘ladi. uning birxillik (gomogen) dan madaniyatning kо‘pxillik (geterogen), ya’ni bosqichma-bosqich differensatsiya va integratsiya orqali о‘zgaribmurakkablashib borishi g‘oyasi “sotsiologiya asoslari” (1876-1896) asarida tо‘la aksini topadi. spenser g‘oyasining asosi jamiyat va inson organizmining (tanasining) qiyoslanishida edi. jamiyat va madaniyatlarning turli tiplarini u ma’lum “ilohiy tana” tarzidagi, doimiy taraqqiyotdagi borliq sifatida izohlaydi. olimning fikricha jamiyat yoki madaniyatlar tashqi (gegrafik muhit, qо‘shni madaniyatlar); va ichki (insonning jismoniy tabiati, irqiy differensatsiya, ruhiy sifatlarining xilma-xilligi) omillari orqali taraqqiyot etadi. u birinchilardan bо‘lib “qoloq” madaniyatlarni jismoniy, aqlliy va ahloqiy taraqqiy etmagan …

4 / 10

ahamiyatini alohida belgilaydi. olimning antropologiyada morgan havaskor – olim, fidokor-tadqiqotchi sifatida faoliyat olib borib umrining deyarli 40 yilini dastlab aqsh hindu qabilalari, sо‘ngra dunyoning boshqa xududdagi xadqlarni о‘rgandi. uning g‘oyalari mazmunli va kо‘pqirrali bо‘lganidan, ularni tо‘lig‘icha izohlash mushkul. ammo morganning etnik muammolariga qarashlari: “qadimgi jamiyat” (1877) va “ibtidoiy jamiyat” (1871) asarlarida о‘z aksini topgan. asarlarda olim antropologiyasining 3 asosiy muammosi: urug‘chilik jamiyatining insoniyat tarixidagi о‘rni va ahamiyati, oila-nikoh munosabatlarining shakllanishi tarixi va insoniyat tarixini davrlashtirishni tadqiq qiladi. “qadimgi jamiyat” asarida ironezlarning о‘ziga xos jamoa tuzumiga asoslangan morgan ibtidoiy jamoa asosini urug‘ tashkil etgan degan xulosaga keladi. olim insoniyat tarixini 2 katta: 1) ilk-urug‘, fratriya va qabilalarga asoslangan ijtimoiy tuzum; 2) sо‘ngi odamlarning xudud va mulkka turlicha munosabatiga aoslangan siyosiy tashkilotlar davriga bо‘ladi. u urug‘chilik qadimgi osiyo, amerika, yevropa, afrika, avstraliya jamiyatlari uchun ijtimoiy tuzumning universal asosi bо‘lganligini yozadi. ushbu davrda urug‘ jamoasi jamiyat tizimi va faoliyatining asosiy quroli hisoblangan. morgan …

5 / 10

ionalizmning boshlovchisi deb hisoblashadi. spenser g‘oyalari faylasuflar orasida ommalashib, antropologiyaning taraqqiyotiga katta ta’sir о‘tkazmaydi. nemis antropologiyasi va evolyusionizmning germaniyadagi asoschisi adolf bastian (1826-1905) yirik nazariyotchi va fan tashkilotchisi edi. u dunyoning turli xududlarida 9 ta ilmiy ekspeditsiya davomida tо‘plangan ma’lumotlari ilmiy konsepsiya yaratish imkonini beradi. bastian g‘oyasining muhim tomoni unda insoniyat tarixining soddalikdan murakkablikka tomon yuksalishini izohlashi bо‘ldi. u о‘z tadqiqotlarida barcha odamlar dunyo qarashining о‘zagi psixologiyaga e’tibor qaratadi. bastianning fikricha, ibtidoiy odamlar tarixiy-gegrafik muhitga moslashuvi boraida elementar deyarli psixik strukturaga ega bо‘lishgan. insonlar ruhiyatining о‘xshashligini turli xalqlar о‘tmishidagi: ertaklar, afsonalar ayrim g‘oyalardagi umumiylikdan ham kuzatishimiz mumkin. har bir xalq о‘z g‘oyalari majmuasini yaratadi va ular ushbu xalqning madaniyatining mohiyatini belgilaydi. mobodo ushbu xalq alohida, chet xududda yashasa, uning g‘oyalari majmuasi о‘zgarishsiz qoladi. о‘zga xalqlar bilan aloqa qilingan taqdirda esa yangi g‘oyalar о‘zlashtirila boshlanib bu hol madaniyatning yuksalishini ta’minlaydi. misol tariqasida о‘zbek xalqining xix asr oxiri xx asrlardagi g‘oyalari doirasi …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "etnologiyada evolyusionizm nazariyasi"

etnologiyada evolyusionizm nazariyasi reja: 1. evolyusionizm 2. diffusionizm etnologiyada evolyusionist olimlar о‘zlarining bosh vazifalari deb: turli xalqlar madaniyatlarini qiyoslash, insoniyat madaniyati taraqqiyotining umumiy qonunlarini ochish va asoslash deb bilganlar. evolyusion g‘oyani turli mamlakatlar antropologlari: gerbert spenser, eduard taylor, teodor vays, genrix shurs (germaniyadan); sharl leturno (fransiya); lyuis genri morgan (aqsh) yuksaltirdilar. ularning tadqiqotlari tufayli madaniyat avvalgi ma’lum mazmunga ega bо‘lmagan alohida tur va xususiyatlar yig‘indisidan, insoniyat uchun umumiy tarixiy qonunlarga ega bо‘lgan mujassam, tizimi va tartibli kо‘rinishni oladi. etnologiyada evolyusion nazariya asoschisi deb haqli ravishda ingliz olimi eduard taylor (1833-1917) tan o...

This file contains 10 pages in DOCX format (40.1 KB). To download "etnologiyada evolyusionizm nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: etnologiyada evolyusionizm naza… DOCX 10 pages Free download Telegram