bilish falsafasi (gnoseologiya)

DOCX 22 pages 117.8 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 117.8 KB

File type DOCX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

6 – mavzu: bilish falsafasi (gnoseologiya). ma’ruza rejasi: 0. bilish jarayonining mohiyati va mezonlari. bilish jarayoniga oid yondashuvlar tasnifi: optimizi, skeptitsizm va agnostitsizmning mohiyati.. 0. bilish – faoliyat turi sifatida va uning ichki mantiqiy dialektikasi. hissiy va aqliy bilish darajalari. sensualizm va ratsionalizm. 0. gnoseologiyada haqiqat masalasi. haqiqat – bilishning bosh maqsadi. haqiqatning asosiy shakllari. amaliyot haqiqat mezoni sifatida. 0. metod, metodika, metodologiyaning o’zaro aloqasi va farqi. bilish metodlarining tasnifi. ijtimoiy-gumanitar fanlar metodlari. hozirgi zamon metodologiyasi. mavzuga oid tayanch tushuncha va atamalar: bilish, gnoseologiya, empirizm, ratsionalizm, persepsiya, apersepsiya, gnoseologik optimizm, skeptitsizm, agnostitsizm, gnoseologik relyativizm, bilishda sub’ekt va ob’ekt, bilish – faoliyat, bilish darajalari, hissiy bilish, ratsionallik, tafakkur, tushuncha, mulohaza, aqliy xulosa, empirik bilim, ilmiy dalil, verifikatsiya, falsifikatsiya, kuzatish, eksperiment, nazariy bilim, ilmiy muammo, gipoteza, nazariya, tamoyillar, qonunlar, kategoriyalar, paradigma, intuitsiya, ijod, haqiqat, ob’ektiv haqiqat, mutlaq haqiqat, nisbiy haqiqat, bilish va amaliyot. 1-savol bayoni: insonning o‘zini qurshagan dunyoga bo‘lgan munosabatlaridan biri …

2 / 22

n birorta ham falsafiy oqim, birorta ham faylasuf yo‘q. aksincha, hamma falsafiy oqimlar va falsafiy yo‘nalishlar bu sohaga oid o‘z qarashlarining ma’lum tizimini ishlab chiqqanlar. natijada, falsafada inson bilishining tabiati va mohiyati haqida turli xil ta’limotlar, turli xil qarashlar va nazariyalar kelib chiqdi. voqelikni bilishning falsafiy muammolari: bilishning mohiyati, shakllanish va rivojlanish qonuniyatlari, xususiyatlarini o‘rganish falsafa tarixida muhim o‘rin egallab kelmoqda. shu bois falsafa fanining bilish masalalari va muammolari bilan shug‘ullanuvchi maxsus umumnazariy sohasi – bilish nazariyasi, ya’ni gnoseologiya vujudga keldi. (gnoseologiya yunoncha gnosis – bilish, bilim va logos – ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan). gnoseologiya yoki bilish nazariyasi falsafiy bilimlar bo‘limi bo‘lib, unda: · insonning dunyoni bilish imkoniyatlari; · insonning o‘zlikni anglash jarayoni; · bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi, rivojlanishi; · bilimlarimiz tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi ob’ektiv voqelik bilan o‘zaro nisbati kabi masalalar o‘rganiladi. moddiy voqelikning ongda aks etishi murakkab dialektik jarayon bo‘lib, bu jarayonda ongning …

3 / 22

, uning ongidan tashqari dunyo mavjud emas, dunyo faqat bizning ongimizda, bizning sezgi va idroklarimiz yig‘indisi (kompleksi yoki kombinatsiyalari)dan iborat xolos. binobarin, biz o‘z sezgi va idroklarimiznigina bila olamiz, deyishadi. boshqa bir guruh faylasuflar esa insonning dunyoni va o‘zini bilishiga shubha bilan qaraydilar, inson dunyoni to‘liq bila olmaydi, deyishib, inson bilishini cheklaydi yoki dunyoni bilishni butunlay inkor qiladilar. ulardan skeptitsizm[footnoteref:1] ta’limoti vakillari inson bilishining nisbiyligi, uning turli sharoitlar va vaziyatlar bilan bog‘liq ekanligini aytishib hamma e’tirof qiluvchi, isbot talab qilmaydigan inson bilimlarining bo‘lishi mumkinligiga shubhalanadilar. [1: скептицизм - юнонча: skeptoma - ўзбекча: шубҳаланаман дегани] skeptitsizm tarafdorlari ikki qoidadan kelib chiqqanlar. birinchisi – falsafada tizimni tashkil etuvchi yagona asos yo‘q, ya’ni u o‘z ichida mantiqan ziddiyatlidir. ikkinchisi – faylasuflar bir-biriga zid keladigan va bab-baravar rad etilishi mumkin bo‘lgan qoidalarni asoslashlari sababli falsafa haqiqatni topa olmaydi. binobarin, dunyo haqida ishonchli bilimning bo‘lishi mumkin emas. skeptitsizmning asoschilaridan biri pirron (eramizdan oldingi taxminan 365-275 …

4 / 22

topdi. masalan, al-g‘azzoliy bunday degan: «oxirigacha bilishga ojizlik ham bilishdir; kishilarga uni bilish yo‘lini faqat uni bilishga ojizlik orqali yaratib bergan zotga sharaflar bo‘lsin»[footnoteref:2]1. [2: 1 антология мировой философии. м, 1969. ч.ii. 748-б.] yangi zamon falsafasida skeptitsizm pozitsiyasini yum izchilik bilan himoya qilib chiqdi. yum tashqi dunyoning realligini shubha ostiga oldi. faqat o‘z sezgilarimizning realligiga shubhalanish mumkin emas, deydi shotlandiyalik bu mutafakkir. sezgi organlarining bu taassurotlari yo ularga tashqi dunyo ta’siri tufaylik yoki inson aqlining alohida energiyasi tufayli kelib chiqishi mumkin. bu yerda tajriba sezgilarimizning haqiqiy manbaini aniqlashga ojizdir. yum dunyoni bilish mumkinligini inkor etibgina qolmasdan, balki, shu bilan birga, sub’ektning xissiy taassurotlari doirasidan tashqarida biron-bir real narsaning mavjudligi to‘g‘risidagi masalani ochiq qoldirdi. falsafiy ta’limotlardan biri bo‘lgan agnostitsizm[footnoteref:3] vakillari esa inson dunyoni bila olmaydi, bilishga qodir emas, degan g‘oyani ilgari suradi. masalan, ingliz agnostik faylasufi d.yum ta’limotiga ko‘ra, bilish ob’ekti, bizning bilimlarimizning manbai ob’ektiv borliq emas, balki sub’ektiv sezgi va …

5 / 22

t fikricha, biz biladigan narsa (fenomen) va o‘z holicha mavjud bo‘lgan narsa (noumen) mutlaqo har xildir. biz hodisalar olamini qanchalik anglamaylik, bizning bilimimiz o‘zicha mavjud narsalardan farq qiladi. bizning ongimiz, hissiyotimiz, tafakkurimizga bog‘liq bo‘lmagan narsalar olami mavjud va u “narsalar o‘zida”dir. bilish jarayoni “narsalar o‘zida”ning sezgi a’zolarimizga bevosita ta’siri ostida his-tuyg‘uning uyg‘onishidan boshlanadi. vaholanki, his-tuyg‘ular, tushuncha va mulohazalar o‘z holicha “narsalar o‘zida” haqida haqqoniy nazariy bilim bo‘la olmaydi. kant o‘z bilish nazariyasida e’tiqodga o‘rin qoldirish, uni mustahkamlash uchun aqlni tanqid qiladi va cheklaydi. u inson aqlini nazariy va amaliy aqllarga bo‘ladi: amaliy aql, uningcha, cheklangan. uning qarashicha, inson tajriba va amaliyot bilan har qanday bilimga ham ega bo‘lavermaydi. inson bilishida insonning tajribasiga bog‘liq bo‘lmagan aprior (lotincha aprior so‘zidan olingan bo‘lib o‘zbekchaga: tajribadan oldin, azaldan degani) bilimlar bo‘ladi. bu aprior bilimlar tug‘ma bilimlardir. inson aqli bu bilimlarga tajribagacha ega bo‘lgan bo‘ladi. kantning fikricha, falsafiy bilimlar ayni shunday aprior bilimlardan iborat. kant …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilish falsafasi (gnoseologiya)"

6 – mavzu: bilish falsafasi (gnoseologiya). ma’ruza rejasi: 0. bilish jarayonining mohiyati va mezonlari. bilish jarayoniga oid yondashuvlar tasnifi: optimizi, skeptitsizm va agnostitsizmning mohiyati.. 0. bilish – faoliyat turi sifatida va uning ichki mantiqiy dialektikasi. hissiy va aqliy bilish darajalari. sensualizm va ratsionalizm. 0. gnoseologiyada haqiqat masalasi. haqiqat – bilishning bosh maqsadi. haqiqatning asosiy shakllari. amaliyot haqiqat mezoni sifatida. 0. metod, metodika, metodologiyaning o’zaro aloqasi va farqi. bilish metodlarining tasnifi. ijtimoiy-gumanitar fanlar metodlari. hozirgi zamon metodologiyasi. mavzuga oid tayanch tushuncha va atamalar: bilish, gnoseologiya, empirizm, ratsionalizm, persepsiya, apersepsiya, gnoseologik optimizm, skeptitsizm, agnostitsizm, gnos...

This file contains 22 pages in DOCX format (117.8 KB). To download "bilish falsafasi (gnoseologiya)", click the Telegram button on the left.

Tags: bilish falsafasi (gnoseologiya) DOCX 22 pages Free download Telegram