bilish falsafasi (gnoseologiya)

PDF 9 стр. 626,6 КБ Бесплатная загрузка

9 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 626,6 КБ

Тип файла PDF

Страницы 9

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 9

bilish falsafasi (gnoseologiya). reja: 1.bilishning mazmuni va mohiyati. falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyutsiyasi. 2.bilimning asosiy turlari va shakllari. bilishda sub’ekt va ob’ektning o‘zaro aloqasi. 3.hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalarining o‘zaro aloqasi va farqi. gnoseologiyaning mazmuni va mohiyati. «gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi - «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. gnoseologiyada quyidagilar o‘rganiladi: 1. insonning dunyoni bilish imkoniyati; 2. insonning o‘zlikni anglash jarayoni; 3. bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi, 4. bilimlar tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi narsalar bilan o‘zaro nisbati o‘rganiladi. shunday qilib, umuman olganda, gnoseologiya ong, bilish, bilimni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. shaxsiy va ijtimoiy tajribada biz ongning mavjudligini aniq sezamiz, ongning o‘z-o‘ziga, boshqa odamlarga va umuman jamiyatga ta’siri natijalarini fiziologik …

2 / 9

‘ma g‘oyalar, adolat, insoniylik, uyg‘unlik g‘oyalari va tajribadan olinishi mumkin bo‘lmagan boshqa g‘oyalar mavjudligidan kelib chiqadi. zotan, tajriba to‘la adolat, yalpi insoniylik mavjud emasligini, bizni qurshagan dunyoda uyg‘unlik ustidan xaos hukm surishini ko‘rsatadi. bunda ayrim ashaddiy ratsionalistlar (masalan, platon, avgustin va ularning hamfikrlari) ko‘rsatib o‘tganidek g‘oyalar inson aqliga xos tug‘ma g‘oyalar bo‘lib, ularni inson faqat o‘z aqlidan olishini qayd etadilar; boshqa, mo‘‘tadil ratsionalistlar (masalan, leybnits, volf, baumgarten) esa, g‘oyalar aqlga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lsa-da, biroq ular faqat aqlda tafakkur va falsafiy mushohada yuritish jarayonida tug‘ilishini ta’kidlaydilar. empirizm (empiristlar, f. bekon, j. lokk, t. gobbs, d. yum, l. feyerbax), aksincha, inson, insoniyat shaxsiy yoki ijtimoiy tajribaga ega bo‘lgunga qadar biron-bir g‘oya mavjud bo‘lishini inkor etadilar. ular barcha g‘oyalar inson ongi zamirida yo shaxsiy tajriba, yo boshqalar tajribasi, butun insoniyat tajribasini umumlashtirish orqali tug‘ilishini qayd etadilar va bu tezisni isbotlashga harakat qiladilar. ularning fikriga ko‘ra, tajriba inson ongida uning sezgilari va …

3 / 9

yoni bilish mumkinligini inkor etmaydilar biroq bilimning haqiqiyligiga shubha bildiradilar. bilimga chanqoq bo‘lgan, bilishga harakat qilayotgan odam optimist: «men buning nimaligini bilmayman, biroq bilishga umid qilaman», deydi. agnostik esa, «men buning nimaligini bilmayman va hech qachon bila olmayman», deb ta’kidlaydi. yuzaki skeptitsizm, ko‘r-ko‘rona fanatizm kabi, dunyoqarashi tor odamlarda ko‘p uchraydi. f.laroshfuko ta’biri bilan aytganda, kaltabin odamlar odatda o‘z dunyoqarashi doirasidan chetga chiqadigan hamma narsani qoralaydi. biroq oqilona darajadagi skeptitsizm foydali va hatto zarur. bilish usuli sifatida skeptitsizm shubha shaklida amal qiladi, bu esa haqiqatning tagiga etish sari tashlangan qadamdir. shubha eskirgan, qotib qolgan aqidalardan voz kechadi, ularga putur etkazadi. u – rivojlanayotgan fanning muhim unsuri. bilimsizlik qayd etadi va inkor qiladi, bilim – shubhalanadi. agnostitsizmga olib keluvchi asosiy muammo shundan iboratki, narsa yoki hodisani bilish jarayonida bu narsa yoki hodisa albatta bizning tafakkur va sezgi a’zolarimizda aks etadi. bu narsa yoki hodisa bizning tafakkur va sezgi a’zolarimizda aks etish natijasida …

4 / 9

an masaladan iborat. ikkinchi jihati esa, inson dunyoni doimo bir xil anglaganmi? ya’ni asrlar davomida inson ongi takomillashib kelganmi yoki hamon o‘sha- o‘shami? degan muammo bilan bog‘liq. «o‘zingni bilsang, olamni bilasan», – degan edi suqrot. aforizmga aylanib ketgan bu fikr ortida olam kabi inson ham siru sinoatlarga boy, u o‘zini bilish orqali olam mohiyatini anglashga yo‘l ochishi mumkin, degan g‘oya yotibdi. shu ma’noda, inson o‘zini tashqi olamdan ajratib, alohida bir mo‘‘jiza va tadqiqot mavzui sifatida o‘rganishga harakat qila boshlagan paytdan buyon uni o‘ylantirib kelayotgan muammolardan biri ongning mohiyati, uning kelib chiqishi masalasidir. ongni diniy tushunish uni ilohiy hodisa, xudo yaratgan mo‘‘jiza tarzida talqin qilishga asoslanadi. ko‘pgina dinlarda inson ongi buyuk ilohiy aqlning mittigina aks etishi, uning namoyon bo‘lish shakli tarzida tavsiflanadi. inson tanasidagi ruh bizning istak va fikrlarimizning tashuvchisidir. jon o‘lishi bilan ong ham o‘ladi. bunday qarashlarning ildizi juda qadimiy bo‘lsa-da, ular hamon o‘zining ko‘plab tarafdorlariga ega. zero, u olam …

5 / 9

vaholanki, safroni ko‘rish mumkin, ammo ongni ko‘rib ham, ushlab ham, o‘lchab ham bo‘lmaydi. ongning tuzilishi. ong o‘zaro aloqada bo‘lgan turli unsur (element) lardan tashkil topgan murakkab ma’naviy tuzilishga ega. ong va til. til ongning insongagina xosligini isbotlovchi omillardan biridir. xo‘sh, til deganda o‘zi nima tushuniladi? til, bu eng avvalo, muayyan belgilar tizimi demakdir. ammo, tilning xususiyatlarini shu bilangina cheklash to‘g‘ri emas. negaki, muayyan belgilar tizimi hayvonlarga ham xos, ular yordamida jonzodlar o‘rtasida muayyan axborot almashinuvi sodir bo‘ladi. o‘z-o‘zini anglash, uning shakllari. inson ob’ektiv voqelikni aks ettirish bilan bir qatorda o‘zi haqida fikr yuritish, ruhida kechayotgan jarayonlarni tahlil qilish, xatti-harakatlarini nazariy tahlil qilishdek qobiliyatga ham ega. o‘zini o‘zgalardan ajrata bilish, o‘ziga munosabat, imkoniyatlarini baholash o‘z-o‘zini anglash sifatida namoyon bo‘ladi. o‘z-o‘zini anglashda o‘zini bilish, baholash va tartibga solishdek unsurlarni ajratish mumkin. bu unsurlar o‘z-o‘zini anglashning sohibiga — subektiga ko‘ra farqlanuvchi muayyan shaxs, ijtimoiy guruh, millat, jamiyatga xosdir. shaxsning o‘z-o‘zini anglashi haqida gap …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 9 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "bilish falsafasi (gnoseologiya)"

bilish falsafasi (gnoseologiya). reja: 1.bilishning mazmuni va mohiyati. falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyutsiyasi. 2.bilimning asosiy turlari va shakllari. bilishda sub’ekt va ob’ektning o‘zaro aloqasi. 3.hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalarining o‘zaro aloqasi va farqi. gnoseologiyaning mazmuni va mohiyati. «gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi - «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. gnoseologiyada quyidagilar o‘rganiladi: 1. insonning dunyoni bilish imkoniyati; 2. insonning o...

Этот файл содержит 9 стр. в формате PDF (626,6 КБ). Чтобы скачать "bilish falsafasi (gnoseologiya)", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: bilish falsafasi (gnoseologiya) PDF 9 стр. Бесплатная загрузка Telegram