gnoseologiya

DOCX 18 pages 152.6 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 152.6 KB

File type DOCX

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

4-mavzu: bilish nazariyasi. reja: 1. bilishning mazmuni va moxiyati. falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyusiyasi. 2. bilimning asosiy turlari va shakllari. bilishda sub’ekt va ob’ektning o‘zaro aloqasi. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalarining o‘zaro aloqasi va farqi. 3. xaqiqat bilish mezoni. xaqiqatning asosiy shakllari va konsepsiyalari. tayanch tushunchalar dunyoni anglash, in’ikos, psixika, til, o‘z-o‘zini anglash, ijtimoiy ong, individual ong, odatiy va nazariy ong, ijtimoiy psixologiya va ijtimoiy mafkura, milliy mafkura, axborot dunyosining globallashuvi, bilish, gnoseologiya, bilim, kundalik (empirik) bilim, nazariy bilim, bilish ob’ekti, bilish sub’ekti, hissiy bilish, mantiqiy bilish, nazariya, haqiqat, nisbiy haqiqat, mutlaq haqiqat gnoseologiyaning mohiyati va mazmuni. «gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi - «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. gnoseologiyada quyidagilar o‘rganiladi: …

2 / 18

hodisalar dunyosi bilan o‘zaro aloqalarini aniqlash, uni o‘z muhokama va tadqiqot predmetiga aylantirishdan iborat. gnoseologiyaning asosiy muammosi bizning barcha bilimlarimiz tajribada sinalganmi? degan «oddiy» masalani echishdan iborat: bu savolga javob izlash va masalaning echimini topishda gnoseologiyada ikki muxolif an’ana: bilimlarimiz tajribada sinalganini qayd etuvchi empirizm va buni inkor etuvchi ratsionalizm to‘qnashadi. ratsionalizm (ratsionalistlar) insonda tug‘ma g‘oyalar, adolat, insoniylik, uyg‘unlik g‘oyalari va tajribadan olinishi mumkin bo‘lmagan boshqa g‘oyalar mavjudligidan kelib chiqadi. zotan, tajriba to‘la adolat, yalpi insoniylik mavjud emasligini, bizni qurshagan dunyoda uyg‘unlik ustidan xaos hukm surishini ko‘rsatadi. bunda ayrim ashaddiy ratsionalistlar (masalan, platon, avgustin va ularning hamfikrlari) ko‘rsatib o‘tganidek g‘oyalar inson aqliga xos tug‘ma g‘oyalar bo‘lib, ularni inson faqat o‘z aqlidan olishini qayd etadilar; boshqa, mo‘‘tadil ratsionalistlar (masalan, leybnits, volf, baumgarten) esa, g‘oyalar aqlga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lsa-da, biroq ular faqat aqlda tafakkur va falsafiy mushohada yuritish jarayonida tug‘ilishini ta’kidlaydilar. empirizm (empiristlar, f. bekon, j. lokk, t. gobbs, d. …

3 / 18

g‘oyalarda ifodalashdir gnoseologiya inson bilimi va bilishga doir juda ko‘p muammolar bilan shug‘ullanadi. u bizning bilimlarimiz qay darajada e’tiqod, qay darajada ko‘r- ko‘rona ishonch va qay darajada real borliqning haqiqiy in’ikosi ekanligini aniqlashga harakat qiladi. so‘nggi o‘n yilliklarda gnoseologiyada bilimlar o‘rtasidagi farq, «nimani bilaman», «qanday bilaman», «shaxsiy tajribamdan bilaman», «dalilga ko‘ra bilaman» kabi iboralar mazmunining o‘zaro nisbati masalalari muhokama qilinmoqda. bir so‘z bilan aytganda, gnoseologiya borliqni to‘liq qamrab olib, unda biron-bir tafsilotni nazardan qochirmaslikka harakat qiladi. demak gnoseologiya falsafaning eng muhim omilidir. inson aqli bilish pillapoyasidan yuqoriga ko‘tarilar ekan, har bir yangi pog‘onada qayta-qayta quyidagi savolga javob topishga harakat qiladi: dunyoni bilish mumkinmi?, bilishning chegaralari bormi? falsafada bu savollarga javob beruvchi uch asosiy yo‘nalishni farqlash mumkin: optimizm, agnostitsizm va skeptitsizm. optimistlar dunyoni bilish mumkinligini ta’kidlaydilar, agnostiklar, aksincha, buni rad etadilar (i.kant – «narsa o‘zida»). skeptiklar dunyoni bilish mumkinligini inkor etmaydilar biroq bilimning haqiqiyligiga shubha bildiradilar. 1 bilimga chanqoq bo‘lgan, bilishga …

4 / 18

limsizlik qayd etadi va inkor qiladi, bilim – shubhalanadi. biroq bu uch yo‘nalishni farqlash, bizningcha, masalani soddalashtirishdan boshqa narsa emas. to‘g‘ri, agnostiklar dunyoni bilish mumkinligini inkor etadilar, ammo bu ko‘r-ko‘rona, hech narsaga asoslanmagan inkor etish emas. ular ko‘rsatayotgan ko‘pgina savollarga chindan ham hali javob topilmagan. agnostitsizmga olib keluvchi asosiy muammo shundan iboratki, narsa yoki hodisani bilish jarayonida bu narsa yoki hodisa albatta bizning tafakkur va sezgi a’zolarimizda aks etadi. bu narsa yoki hodisa bizning tafakkur va sezgi a’zolarimizda aks etish natijasida qanday ko‘rinish kasb etgan bo‘lsa, biz ular haqida shunday ma’lumotga ega bo‘lamiz. narsalar va hodisalar aslida qanday ekanligini biz bilmaymiz va bilishimiz mumkin ham emas. qarshimizda bosh-adog‘i yo‘q dunyo yastanib yotadi, biz esa unga o‘z formulalarimiz, modellarimiz va tushunchalarimiz bilan yaqinlashib, cheksizlikni o‘z tasavvurlarimiz bilan ilg‘ab olishga harakat qilamiz. tushunchalar, kategoriyalar va nazariyalar «tugunlari»ni qay darajada qattiq qilib tugmaylik, dunyoni tushunib etishga shu yo‘sinda da’vogar bo‘lishimiz to‘g‘rimi? bundan chiqdi, …

5 / 18

sulimi yoki inson ongi ilohiy yaratilganmi? degan masaladan iborat. ikkinchi jihati esa, inson dunyoni doimo bir xil anglaganmi? ya’ni asrlar davomida inson ongi takomillashib kelganmi yoki hamon o‘sha-o‘shami? degan muammo bilan bog‘liq. «o‘zingni bilsang, olamni bilasan», – degan edi suqrot. aforizmga aylanib ketgan bu fikr ortida olam kabi inson ham siru sinoatlarga boy, u o‘zini bilish orqali olam mohiyatini anglashga yo‘l ochishi mumkin, degan g‘oya yotibdi. shu ma’noda, inson o‘zini tashqi olamdan ajratib, alohida bir mo‘‘jiza va tadqiqot mavzui sifatida o‘rganishga harakat qila boshlagan paytdan buyon uni o‘ylantirib kelayotgan muammolardan biri ongning mohiyati, uning kelib chiqishi masalasidir. ongni diniy tushunish uni ilohiy hodisa, xudo yaratgan mo‘ jiza tarzida talqin qilishga asoslanadi. ko‘pgina dinlarda inson ongi buyuk ilohiy aqlning mittigina aks etishi, uning namoyon bo‘lish shakli tarzida tavsiflanadi. inson tanasidagi ruh bizning istak va fikrlarimizning tashuvchisidir. jon o‘lishi bilan ong ham o‘ladi. bunday qarashlarning ildizi juda qadimiy bo‘lsa-da, ular hamon o‘zining …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "gnoseologiya"

4-mavzu: bilish nazariyasi. reja: 1. bilishning mazmuni va moxiyati. falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyusiyasi. 2. bilimning asosiy turlari va shakllari. bilishda sub’ekt va ob’ektning o‘zaro aloqasi. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalarining o‘zaro aloqasi va farqi. 3. xaqiqat bilish mezoni. xaqiqatning asosiy shakllari va konsepsiyalari. tayanch tushunchalar dunyoni anglash, in’ikos, psixika, til, o‘z-o‘zini anglash, ijtimoiy ong, individual ong, odatiy va nazariy ong, ijtimoiy psixologiya va ijtimoiy mafkura, milliy mafkura, axborot dunyosining globallashuvi, bilish, gnoseologiya, bilim, kundalik (empirik) bilim, nazariy bilim, bilish ob’ekti, bilish sub’ekti, hissiy bilish, mantiqiy bilish, nazariya, haqiqat, nisbiy haqiqat, mutlaq haqiqat gnoseolo...

This file contains 18 pages in DOCX format (152.6 KB). To download "gnoseologiya", click the Telegram button on the left.

Tags: gnoseologiya DOCX 18 pages Free download Telegram