dostonlar tilida umumiy kategorial ma`noda ega bo`lgan so`zlar

DOC 2,1 МБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662585473.doc αζαρ dostonlar tilida umumiy kategorial ma`noga ega bo`lgan so`zlar reja: 1. ot so`z turkumi 2. kelishik kategoriyasi 3. egalik kategoriyasi 4. ko`plik kategoriyasi umumiy kategorial ma`no deganda so`zning ma`lum bir so`z turkumiga mansubligi asosida belgilanadigan abstrakt grammatik ma`no tushuniladi. so`zning umumiy xususiyatini uning ma`no, qurilish, xilma-xil vazifalarni bajarish kabi ko`plab belgilari tashkil qiladi. so`z mana shu xilma-xil qirralarni o`zida mujassamlashtiruvchi zot sifatida tilda va ongimizda yashaydi. masalan, daraxt, suv, uy, uyqu, tosh so`zlari uchun umumiy bo`lgan predmetlik ma`nosi; uzun, qisqa, go`zal, achchiq, nordon, yashil so`zlari uchun umumiy bo`lgan belgi ma`nosi; bor, yugur, kel, o`yna, o`rgan, chiniq so`zlari uchun umumiy bo`lgan harakat ma`nosi kategorial ma`nosidir. so`zga serqirra hodisa sifatida yondashar ekanmiz, so`zlarning har bir qirrasini nisbiy mustaqil deb tan olishimiz, ulardagi umumiylik (o`xshatish) va xususiyliklarni (farqliklarni) aniqlash, ularni guruhlarga ajratish, boshqacha aytganda, ma`lum tasniflashni amalga oshirishimiz lozimdir . kategorial ma`noga ega bo`lgan so`zlar ma`noviy jihatdan quyidagicha guruhlashtiriladi: 1. ot so`zlar. …

qo`llanish, uslubiy bo`yoq va boshqa jihatlar bor. o`zbek xalq dostonlari tilida jins (rod) kategoriyasi ham ko`zga tashlanadi. jins kategoriyasi biologik rod va grammatik rod kategoriyalaridan iborat. ular o`zaro chambarchas bog`liq . jins kategoriyasi jonli predmetlarning jinsini anglatuvchi so`zlardir. so`zlarda «erkaklik» va «ayollik» jinsi turli vositalar bilan ifodalanadi. 1. leksik-semantik vositalar orqali. 2. morfologik vositalar orqali. 1. leksik-semantik vositalar – bular jins ma`nosini atovchi so`zlar orqali yasaladi. ma`no xususiyatiga ko`ra so`z tarkibidagi ma`nolar quyidagicha bo`ladi: 1) shaxs ma`nolari: «erkak jinsiga mansub» ma`nolar ota (a.i=195; r.i=24), er (a.i=44; r.i=7), o`g`il (a.i=38; r.i=70), og`a (a.i=8; r.i=3), ini (a.i=12), bova (r.i=3), alp (a.i=100; r.i=2), ko`sa (a.i=1; r.i=43), yigit (a.i=12; r.i=27), mard (a.i=27; r.i=78) kabi; “ayol jinsiga mansub” ma`nolar opa (a.i=1; r.i=6), xotin (a.i=16; r.i=6), juvon (a.i=1; r.i=11), qiz (a.i=107; r.i=60), amma (a.i=4), momo (a.i=10; r.i=12), ena (a.i=64; r.i=211), buvish (a.i=11; r.i=9), oyim (a.i=60; r.i=22), bikach (a.i=20). bu so`zlar ham o`z navbatida quyidagicha bo`linadi: a) …

angajon, tegib qo`yma, yor-yor. (alp.377). bu so`zlar orasidagi farq esa, belgining me`yordan ikki pog`ona yoki bir pog`ona pastligi, me`yordaligi, me`yordan bir pog`ona yuqori ekanligidadir. bova, moma, og`a, opa so`zlarining ma`nosini quyidagicha ajratish mumkin: 1) “qarindosh”, 2) “qon-qarindosh”, 3) “bevosita“ men”dan katta ”. bu ma`nolar har to`rttala so`z ma`nolari uchun umumiydir. “i avlod” ma`nosi «bova, moma»ni «og`a, opa»dan ajratadi. «og`a» va «opa» so`zlariga “men” bilan bir avlodga mansublik” ma`nosi xosdir. demak: bova=qarindosh, qon-qarindosh, bevosita “men”dan katta, “i avlod», erkak. moma=qarindosh, qon-qarindosh, bevosita “men”dan katta, “i avlod», ayol. og`a=qarindosh, qon-qarindosh, bevosita “men”dan katta, bir avlod, erkak. opa=qarindosh, qon-qarindosh, bevosita “men” dan katta, bir avlod, ayol. «erkak jinsiga mansub» er, kuyov, pochcha, yazna, qayin; «ayol jinsiga mansub» xotin, kelin, yanga, ovsin so`zlari uchun «erkak // ayol», «mendan katta // kichik», «qarindosh // begona» ma`nolari xos. bu so`zlar o`zbek tilida jumladan, dostonlar tilida ham qarindoshlarga hurmat yuzasidan va umuman, yoshi ulug`roq notanish kishilarga ham …

ekbachcha, qayda borasan (alp.102). hoy alplar, ertan choshkagachayin muhlat beringizlar...(alp.59). qiblagohim, vallamatim, quloq sol! (rav.72). arzim bor dedi, taqsir! (o.37). bu so`zlarning ma`no tarkibini quyidagicha berishimiz mumkin: 1) “shaxs”; 2) “erkak”; 3)“men”dan katta”; 4)“dostonlar tiliga xos”; yoki: nasihat qilmabsan, ena, mushtipar! (alp.24). yurib edik gullar terib, buvishim, (rav.45). berag`oysang, oyim, bizga ne bo`lar (alp.54). bo`lak ishni qilma gumon, duoda bo`lgin, mehribon (to`l.162). qo`l ko`tarib duo qilgin, qirqinlar (alp.114). 1)“shaxs”; 2)”ayol”; 3)“men”dan katta”; 4)“dostonlar tiliga xos” kabi ma`nolar mushtipar, buvish, oyim, mehribon, qirqin so`zlar tarkibida mavjud. 2) kishi ismlarini bildiruvchi atoqli otlar. “erkak jinsiga mansub” atoqli otlar: hakimbek (i=41), rustam (i=179), ravshan (i=179), boysari (i=81), go`ro`g`li (i=29), hasanbek (i=211), qorajon (i=289) va boshqalar. “ayol jinsiga mansub” atoqli otlar: barchin (i=174), qaldirg`och (i=39), zulxumor (i=83), gulanor (i=3) kabi. 3) hayvonot, parranda va boshqa jonzotlarning jinsini ko`rsatuvchi so`zlar: biya (a.i=4), bedov (a.i=37; r.i=8), do`nan (a.i=1), novvos (a.i=1; r.i=1), lo`kcha (a.i=1; r.i=1), nor (a.i=3; …

ositalar orqali - bu yo`l bilan jins ma`nosi maxsus qo`shimchalar yordamida ifodalandi. qo`shimchalar yo erkak ismiga, yo ayol ismiga qo`shiladi. bular: -xon, -oy, -bonu, -poshsha, -boy, -jon, -bek kabilar. masalan: otam deb bobongni aytma, yodgorjon (alp.341). bu so`zlarni aytib turgan hakimxon (alp.91). to`rasan ravshanjon, chambil elingga (rav.12). kampir ravshanxonning qaddi bastiga qarab (rav.22). “yorim - zulxumorjonni ko`raman” deb (rav.30). misollar shuni ko`rsatadiki, dostonlar tilida va xalq tilida -jon, -xon qo`shimchalari ham ayollar nomiga, ham erkaklar nomiga qo`shib ishlatiladi . o`zbek tilida jins kategoriyasini farqlash ancha qiyin. faqat ayrim so`zlardagina jins ma`nosi seziladi. matnda erkaklar va ayollar nutqini bir-biridan ajratish masalasi umumiy tipologik masala hisoblanadi. nutq jarayonida erkak va ayollikni ifodalashning yuqorida sanab o`tilgan belgilardan tashqari, bir qator ko`rinishlari mavjud. masalan, ayollar nutqida ayrim so`z, iboralar uchrab, erkaklar nutqida ular qo`llanmaydi. ayollar nutqida alla aytish, qarg`ish va olqish iboralar ochiq ko`zga tashlanadi . xullas, dostonlar tilida jins bildiruvchi so`zlar qo`llanilib, ular …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "dostonlar tilida umumiy kategorial ma`noda ega bo`lgan so`zlar"

1662585473.doc αζαρ dostonlar tilida umumiy kategorial ma`noga ega bo`lgan so`zlar reja: 1. ot so`z turkumi 2. kelishik kategoriyasi 3. egalik kategoriyasi 4. ko`plik kategoriyasi umumiy kategorial ma`no deganda so`zning ma`lum bir so`z turkumiga mansubligi asosida belgilanadigan abstrakt grammatik ma`no tushuniladi. so`zning umumiy xususiyatini uning ma`no, qurilish, xilma-xil vazifalarni bajarish kabi ko`plab belgilari tashkil qiladi. so`z mana shu xilma-xil qirralarni o`zida mujassamlashtiruvchi zot sifatida tilda va ongimizda yashaydi. masalan, daraxt, suv, uy, uyqu, tosh so`zlari uchun umumiy bo`lgan predmetlik ma`nosi; uzun, qisqa, go`zal, achchiq, nordon, yashil so`zlari uchun umumiy bo`lgan belgi ma`nosi; bor, yugur, kel, o`yna, o`rgan, chiniq so`zlari uchun umumiy bo`lgan harakat ...

Формат DOC, 2,1 МБ. Чтобы скачать "dostonlar tilida umumiy kategorial ma`noda ega bo`lgan so`zlar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: dostonlar tilida umumiy kategor… DOC Бесплатная загрузка Telegram