bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo‘nalishlari

DOCX 17 pages 53.0 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 53.0 KB

File type DOCX

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo‘nalishlari reja: 1. gnoseologiya - bilish falsafasi. 2. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalari. 3. falsafa haqiqat muammosi. «gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi - «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. shu bilan bir qatorda, ayni shu mazmunni ifodalash uchun falsafiy adabiyotlarda «epistemologiya» so‘zi ham qo‘llaniladi. shuni ta’kidlash lozimki, gnoseologiyaga tatbiqan bilish nazariyasi va epistemologiya nomlarining qo‘llanilishini o‘rinli deb bo‘lmaydi. zotan, «episteme» so‘zi «pistis» - e’tiqod so‘zi bilan uzviy bog‘liq. biroq, biz biladigan (gnosio) va biz ishonadigan (pistio), mavjudligiga e’tiroz bildirmaydigan narsalar – falsafiy va ilmiy bilimlarning hozirgi darajasida mazmunan har xil tushunchalardir. shu bois g‘arbiy yevropa falsafasida epistemologiyaning mazmuni ikki xil, ba’zan esa – uch xil talqin qilinadi. umuman …

2 / 17

r (falsafa fani) bo‘limi bo‘lib, unda 1)insonning dunyoni bilish imkoniyati; 2) insonning o‘zlikni anglash jarayoni; 3)bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi, 4)bilimlar tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi narsalar bilan o‘zaro nisbati o‘rganiladi. shunday qilib, umuman olganda, gnoseologiya ong, bilish, bilimni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. gnoseologiyaning asosiy muammosi bizning barcha bilimlarimiz tajribada sinalganmi? degan «oddiy» masalani yechishdan iborat: bu savolga javob izlash va masalaning yechimini topishda gnoseologiyada ikki muxolif an’ana: bilimlarimiz tajribada sinalganini qayd etuvchi empirizm va buni inkor etuvchi ratsionalizm to‘qnashadi. ratsionalizm (ratsionalistlar) insonda tug‘ma g‘oyalar, adolat, insoniylik, uyg‘unlik g‘oyalari va tajribadan olinishi mumkin bo‘lmagan boshqa g‘oyalar mavjudligidan kelib chiqadi. zotan, tajriba to‘la adolat, yalpi insoniylik mavjud emasligini, bizni qurshagan dunyoda uyg‘unlik ustidan xaos hukm surishini ko‘rsatadi. bunda ayrim ashaddiy ratsionalistlar (masalan, platon, avgustin va ularning hamfikrlari) ko‘rsatib o‘tganidek g‘oyalar inson aqliga xos tug‘ma g‘oyalar bo‘lib, ularni inson faqat o‘z aqlidan olishini qayd etadilar; boshqa, mo‘tadil ratsionalistlar (masalan, leybnis, volf, …

3 / 17

etishni persepsiya (lotincha «perception» - idrok etish) deb atash odat tusini olgan. persepsiya o‘zini qurshagan dunyodagi narsalar va hodisalarni sezgilar orqali idrok etishga aytiladi, appersepsiya borliqni aql bilan anglash, bilish, ularni g‘oyalarda ifodalashdir. optimizm. skeptitsizm. agnostitsizm. bilish jarayoni rivojlanish qonuniyatlarining shakllari, haqiqatning tagiga etish imkoniyatlari nuqtai nazaridan o‘rganiladi. uning har xil modellari, yondashuvlari mavjud. materialistik modellar zamirida dunyoning inson ongida aks etish tamoyillari: demokritda – obrazlar (eydoslar), yangi davr faylasuflarida – sensor signallari, berklida – sub’ektning sezgilari yotadi. leybnis bilishni ilohiylashtirilgan g‘oyaning inson tug‘ma tushunchalariga ta’siri deb hisoblagan. gegel taklif qilgan modelning zamirida mutlaq g‘oyani anglash yotadi. max, avenarius va boshqa sub’ektiv idealistlarda (xix asr oxiri – xx asr boshlari) bilish jarayoni – bu sezgilarning bo‘sh va tejamli aloqasini amalga oshirishdir. inson aqli bilish pillapoyasidan yuqoriga ko‘tarilar ekan, har bir yangi pog‘onada qayta-qayta quyidagi savolga javob topishga harakat qiladi: dunyoni bilish mumkinmi?, bilishning chegaralari bormi? falsafada bu savollarga javob beruvchi …

4 / 17

oyalarni ham toptay boshlaydi. bu psixologiya zamirida tadqiqotchining yangilikka tashnaligi va inson tafakkurining kuchiga bo‘lgan ishonch emas, balki qachondir qabul qilingan «qulay» tamoyillarga tayanish yotadi. skeptitsizm ta’limot sifatida, hech shubhasiz, zararlidir, chunki u insonning bilish borasidagi deyarli barcha imkoniyatlarini kamsitadi. bilimga chanqoq bo‘lgan, bilishga harakat qilayotgan odam optimist: «men buning nimaligini bilmayman, biroq bilishga umid qilaman», deydi. agnostik esa, «men buning nimaligini bilmayman va hech qachon bila olmayman», deb ta’kidlaydi. yuzaki skeptitsizm, ko‘r-ko‘rona fanatizm kabi, dunyoqarashi tor odamlarda ko‘p uchraydi. f.laroshfuko ta’biri bilan aytganda, kaltabin odamlar odatda o‘z dunyoqarashi doirasidan chetga chiqadigan hamma narsani qoralaydi. biroq oqilona darajadagi skeptitsizm foydali va hatto zarur. bilish usuli sifatida skeptitsizm shubha shaklida amal qiladi, bu esa haqiqatning tagiga etish sari tashlangan qadamdir. shubha eskirgan, qotib qolgan aqidalarning tagiga suv quyadi, ularga putur yetkazadi. u – rivojlanayotgan fanning muhim unsuri. bilimsizlik qayd etadi va inkor qiladi, bilim – shubhalanadi. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va …

5 / 17

robiy bilishning ikki shakli – hissiy va oqilona bilishni farqlaydi. insonni tashqi dunyo bilan bog‘lovchi sezgilar roliga e’tiborni qaratar ekan, forobiy ularni besh turga ajratadi. u sezgilarni bilimning asosiy manbai deb hisoblab, sezgilar faqat narsaning in’ikosi narsaning o‘ziga mos tushgan holda haqiqiy bo‘lishi mumkin deb ta’kidlaydi. forobiyning bilishda va umuman hissiy idrok etishda sezgilarning roli haqidagi qarashlari aristotelning «sezmaydigan odam hech narsani bilmaydi va tushunmaydi», degan fikriga juda o‘xshash. insonning hayvondan farqi shundaki, u aql va sezgilar yordamida bilimlarni o‘zlashtirishga qodir. «aql kuchi» borliq narsalarining fikriy in’ikosini o‘zida gavdalantiradi. dunyoviy hodisalarning mohiyati va sabablarini bilgan aql osmon jismlari va ularning shakllarini bilishga harakat qiladi. shu oxirgi bosqichda insonga ta’sir ko‘rsatuvchi koinot aql bilan birikadi va boqiylik xususiyatini kasb etadi. aql dunyoning yaralish bosqichlari sifatida inson va birinchi sabab o‘rtasida bog‘lovchi bo‘g‘in bo‘lib xizmat qiladi, birinchi sabab esa, o‘z navbatida, aqlga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. harakatlanuvchi aql jon bilan ruh orqali bog‘lanadi, …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo‘nalishlari"

bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo‘nalishlari reja: 1. gnoseologiya - bilish falsafasi. 2. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalari. 3. falsafa haqiqat muammosi. «gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi - «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. shu bilan bir qatorda, ayni shu mazmunni ifodalash uchun falsafiy adabiyotlarda «epistemologiya» so‘zi ham qo‘llaniladi. shuni ta’kidlash lozimki, gnoseologiyaga tatbiqan bilish nazariyasi va epistemologiya nomlarining qo‘llanilishini o‘rinli deb bo‘...

This file contains 17 pages in DOCX format (53.0 KB). To download "bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo‘nalishlari", click the Telegram button on the left.

Tags: bilish nazariyasi: asosiy muamm… DOCX 17 pages Free download Telegram