ingliz va oʻzbek toponimlarining tarkibiy qiyosiga oid

DOCX 5 pages 22.9 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.9 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

ingliz va oʻzbek toponimlarining tarkibiy qiyosiga oid hakimboy matyoqubov, mustaqil tadqiqotchi annotatsiya ishda oʻzbek va ingliz toponomlari tarkibiy jihatdan qiyoslangan. unda asosiy e’tibor bugungi kunda toponimik indikator vazifasini bajarayotgan birliklar tarixiy taraqqiyotiga qaratiladi. shu bilan birga ushbu umumiylik va xususiyliklarni yuzaga keltiruvchi omillar ham qayd etib boriladi. kalit soʻzlar: toponim, antroposentirik tadqiq, tarkibiy tahlil, formant, toponimik indikator. abstract in this work, the uzbek and english toponyms are compared in terms of components. here main focus is directed to the history of units which currently serve as toponimic indicator. also, the factors causing similarities and particularities are noted. key words: toponyms, antopocentric research, componential details, format, toponymic indicator. toponimlarning yuzaga kelishidagi tipik xususiyatlar koʻpincha yangi geografik obyektlarni nomlash va eskilarini oʻzgartirishda qoʻllaniladigan mahsuldor modellarning paydo boʻlishiga olib keladi. qayd etilgan formantlarni oʻzbek tili materiallari bilan qiyoslasak, quyidagi manzarani koʻrishimiz mumkin: -ton buyuk britaniya, umuman, inglizzabon hududlarda keng tarqalgan topoformant. masalan, burlington, …

2 / 5

toʻnyuquq yodgorligi, manixey va turfon matnlarida “shahar” ma’nosini anglatadi. fikrimizcha, v.v.bartold bu soʻz qadimgi turkiy bitiklarda qayd etilganiga asoslanib, uni barcha turkiy tillar uchun umumiy soʻzlar sirasiga kiritgani asosli. v.v.radlov baloʻq, paloʻq shaklidagi bu soʻzning ma’nosini “shahar”, “qoʻrgʻon” deb izohlagan. shuningdek, bu soʻz turkiy tillarga oid eng qadimiy lugʻatlardan biri ibn muhanna lugʻatida balἳgʻ shaklida qayd etiladi. bu soʻz “shahar”, “qoʻrgʻon” ma’nolarida toponimlar tizimida ancha vaqtgacha oʻz ma’nosini saqlab qolgan boʻlsa ham, mahmud koshgʻariy qaydlaridan uning x-xi asrlarga kelib eskirganini aniqlash mumkin. bu haqda mahmud koshgʻariy “balἳq – johiliya davridagi turklar va uygʻurlar tilida – shahar. uygʻurlarning eng katta shaharlariga besh balἳq deyilishi shundandir. uygʻurlar boshqa bir shaharlariga yangi baliq – yangi shahar deydilar” – deb yozadi. bu esa ayni qadimgi ingliz tilidagi new tūn (hozirgi ingliz tilida newton) degani. balἳq soʻzining “shahar” ma’nosi uning nisbatan keyingi shakliy va ma’noviy taraqqiyoti natijasi boʻlib, turkologlar, jumladan, s.e.malov, bu soʻzning oʻzi tarixan …

3 / 5

alan, caergrawnt → cambridge. wilson bridge bridgewater, woodbridge. koʻpir //ʻkoʻprik//ʻkoʻprig qadimgi turkiy tilda viii asrdan, aniqrogʻi, xi asrdan uchraydi . zamonaviy tillarda keng tarqalgan. g.dyorfer bu soʻzning turkiy tillar uchun oʻzlashma ekanligi xususidagi fikrlarni tanqid qilgan. shunday boʻlishiga qaramay, m.ryasyanen, v.g.yegorov uni yunoncha γέφυρα soʻziga bogʻlashga intiladilar. haqiqatan ham, bu oʻrinda fonetik qonuniyatlarga koʻra uning yunoncha ekaniga ishonch hosil qilish qiyin. -burg, -borough ingliz toponimiyasida shahar ma’no anglatuvchi eng qadimgi inikatorlardan sanaladi. masalan, dickleburgh, edinburgh, grundisburgh, newborough, northborough, oxborough. formantning asli ma’nosi “egallangan mulk”, “amlok”dir. albatta, bu mazmunning barchasi “oʻrab olish” tushunchasi bilan bogʻlanadi. mazkur format dunyo xalqlarining juda koʻpchiligida berg, vara, bara kabi turli shakllarda tarqalgani bejiz emas . toponimik komponentlar har bir xalqning yashash tarzi, hayoti, ma’naviy-ma’rifiy muhiti bilan ham bogʻliq boʻladi, albatta. masalan, xorazmda keng tarqalgan vaxm toponimi (bu nomdagi erlarni vohaning turli hududlarida uchratish mumkin) asosi arabcha tilidan oʻzlashgan “vaqf”dir. xorazmda vaxm, vaxmyop, vaxmli kabi oʻnlab …

4 / 5

pul mablagʻi yoki taomlar vaqf boʻlmaydi. ular sadaqa hisoblanadi[footnoteref:1]. [1: ] -land formanti. faulkland ‒ umum mulki sifatida qonunlashtirilgan yer, (tarkibi: folc-land); foleshill ‒ xalq tepaligi (tarkibi: folc q hyll); blaina (blaenau) ‘tepaliklar’ (welsh blaen (koʻpligi blaenau); bōc-land “er, xartiya (muayyan nizom) boshqariladigan hudud”, buckland ‒ anglo-sakson qirollik qonunlariga koʻra ma’lum huquqlar asosida berilgan mulk. hampton formati. hām-tūn ‒ mulk yoki aholi yashaydigan muassasadagi fermer xoʻjaligi. masalan, hampton “uy fermasi, tomorqa” (tarkibi: hām-tūn); dunhampton tepalikdagi uy yoki uy fermasi (tarkibi: dūn q hām-tūn); lēac-tūn “sarimsoqpiyoz ekinzori”. tūn (ton) komponenti fitonim tarkibli koʻpgina toponimlar qismi sanaladi. masalan, latton, layton, leighton, letterston sarimsoqzor (tarkibi: lēac-tūn). keyingi misollardagi tūn (ton) tarkibiy qismi mohiyatan oʻzbek tilidagi -zor formatiga muvofiq keladi. ingliz toponimlarida koʻp komponentli nomlarning turli fonetik hodisalar, xususan, qisqarishga uchrashi keng tarqalgan. til elementlarining keyinchalik qisqarishi (agglyutinatsiya) bilan qisqarishning oʻziga xos turini ifodalovchi birlashish (kontaminatsiya) toponimlarni shakllantirish vositasi sifatida alohida oʻrin tutadi. bu …

5 / 5

ari ingliz tili toponimiyasida joyning yoshi va bunyod boʻlgan davri nisbatan nomlash imkoniyatlarin koʻrsata oladi. oʻzbek tilida ham xuddi shu tarzda eski //ʻ yangi tushunchalarni ifodalovchi boshqa biriklar mavjud. masalan, nav //ʻ nov komponenti. d.yuldashev qadimgi toponimiyada arda komponenti ham mazkur tushuncha ifodasiga xizmat qilganini aniqlaydi. olimning yozishicha, arda komponenti markaziy osiyo va eron onomastik tizimida keng tarqalgan boʻlib, art eroniy tillarda qutlugʻ, muqaddas mazmunini kasb etgan. shuningdek, rt sanskrit tilida qadrli, majozan muqaddas degan ma’nolarni anglatadi[footnoteref:2]. bu tarkibiy qismni ardabil toponimi tarkibida hamkoʻrishimiz mumkin. ta’kidlash kerakki, ardabil nomidagi ikkinchi tarkibiy qism bil “shahar, qoʻrgʻon, umuman, aholi punkti” ma’nosini anglatib, fil, pir, pur, bur soʻzlari sirasiga kiradi. toponimlarda emotsional-hissiy boʻyoq deyarli boʻlmasligini e’tiborga olib, biz toponimlardagi “arda” komponentini “yangi” ma’nosini anglatgan, deb hisoblanmiz. birinchidan, yuqoridagi misollar ham bu fikrni quvvatlasa, ikkinchidan, ushbu oʻzakning “yangi, toza” ma’no semasi kengayishi natijasida hozirgi eroniy tillarda “ord” “un” (bugʻdoy uni) ma’nosigacha oʻsgan. shu orqali …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ingliz va oʻzbek toponimlarining tarkibiy qiyosiga oid"

ingliz va oʻzbek toponimlarining tarkibiy qiyosiga oid hakimboy matyoqubov, mustaqil tadqiqotchi annotatsiya ishda oʻzbek va ingliz toponomlari tarkibiy jihatdan qiyoslangan. unda asosiy e’tibor bugungi kunda toponimik indikator vazifasini bajarayotgan birliklar tarixiy taraqqiyotiga qaratiladi. shu bilan birga ushbu umumiylik va xususiyliklarni yuzaga keltiruvchi omillar ham qayd etib boriladi. kalit soʻzlar: toponim, antroposentirik tadqiq, tarkibiy tahlil, formant, toponimik indikator. abstract in this work, the uzbek and english toponyms are compared in terms of components. here main focus is directed to the history of units which currently serve as toponimic indicator. also, the factors causing similarities and particularities are noted. key words: toponyms, antopocentric research, co...

This file contains 5 pages in DOCX format (22.9 KB). To download "ingliz va oʻzbek toponimlarining tarkibiy qiyosiga oid", click the Telegram button on the left.

Tags: ingliz va oʻzbek toponimlarinin… DOCX 5 pages Free download Telegram