turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari

DOCX 8 pages 26.6 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 26.6 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

mavzu: turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari reja: 1. turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari. 2. otlarning ma’no turlari. 3. otlarda son kategoriyasi. turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari sintaktik tamoyilga ko`ra so`zlarni guruhlarga ajratish esa uning sintaktik tomoni, ya’ni qanday so`zlar bilan grammatik munosabatga kirishi, gapda bajaradigan sintaktik vazifasiga ko`ra belgilanadi. masalan: predmet ma’nosini anglatuvchi so`zlar (ot) bosh kelishik shaklida ega va kesim vazifasini, qaratqich kelishigi shaklida aniqlovchi, tushum, jo`nalish, o`rin-payt, chiqish kelishigi shakllarida to`ldiruvchi va hol vazifalarida keladi: dars boshlandi, odamning ko`rki, xatni yozdi, universitetda o`qiydi kabi. belgi bildiradigan so`zlar (sifat, son, ravish) predmet yoki harakat ifodalovchi so`zlar bilan grammatik munosabatga kirishib, gapda aniqlovchi yoki hol vazifalarida keladi (to`g`ri so`z, o`z, beshta bola, ko`p kitob, yaxshi o`qiydi, birinchi keldi kabi). predmet, belgi, miqdorning mavjudligiga ishora qiluvchi, ular o`rnida almashinib qo`llanuvchi so`zlar (olmoshlar) gapda nimaga ishora qilishi va qanday so`zlar bilan birikishiga ko`ra gapda ega, kesim, to`ldiruvchi, aniqlovchi, hol vazifalarida keladi (men gapirdim, maqsadim – …

2 / 8

shakliga bog`liqdir. o`zbek tili lug`at tarkibidagi so`zlar leksik-semantik, morfologik va sintaktik tamoyilga tayangan holda quyidagi guruhlarga ajratiladi: 1) mustaqil so`zlar, 2) yordamchi so`zlar, 3) modal, undov va taqlid so`zlar. mustaqil holda leksik ma’no ifoda eta oladigan biror morfologik shaklda kelib, gap bo`lagi vazifasini bajaradigan so`zlarga mustaqil so`zlar deyiladi. mustaqil so`zlarga ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish kabi so`z turkumlari kiradi. mustaqil holda leksik ma’no ifoda etmay, gap bo`lagi vazifasini bajarmaydigan, faqat so`zlar orasidagi sintaktik munosabatni ifodalaydigan yoki ularga qo`shimcha ma’no qo`shishga xizmat qiladigan so`zlar yordamchi so`zlar deyiladi. yordamchi so`zlarga ko`makchi, bog`lovchi, yuklama kiradi. modal so`zlar modal ma’no ifodalashi jihatidan yuklamalarga o`xshasa-da, lekin undan farqli ravishda gapda gap bo`lagi (kesim, sostavli kesim tarkibida) vazifasida, butun bir gap tarzida kela oladi. undov va taqlid so`zlar mustaqil so`zlar kabi biror hodisaning nomi bo`la olmaydi, lekin gap bo`lagi vazifasida so`z-gap vazifasida kela oladi. shuning uchun ham bunday so`zlar alohida guruhni tashkil etadi. predmetning nomini …

3 / 8

, sirdaryo, «o`qituvchi» nashriyoti kabi) ifoda etadi. ot shu ma’no xususiyati jihatidan ikki turga bo`linadi: turdosh otlar va atoqli otlar. kitob, daftar, tinchlik – turdosh otlar; samarqand, akmal, «qora ko`zlar» (roman), «fan» (nashriyot) - atoqli otlar. ot o`ziga xos morfologik xususiyatlarga ega, ya’ni: 1) ot son kategoriyasiga ega, ya’ni predmet anglatuvchi so`zlar birlik va ko`plik sonda qo`llanadi. otlar birlik sonda yakka bir predmetni ifodalaydi: daraxt – yakka bir predmet, birlik son shaklida kelgan; daraxtlar - noaniq ko`plik son shaklida kelgan; 2) ot egalik kategoriyasiga ega, ya’ni predmetning uch shaxsdan biriga (so`zlovchi, tinglovchi, o`zga shaxsga) taalluqliligini, qarashliligini, maksubligini bildiradi: mening daftarim, sening ukang, uning quvonchi kabi; 3) ot kelishik kategoriyasiga ega. otlar oltita kelishik ma’nosiga ega bo`lib, bu kelishik shakllari otning boshqa so`zlarga bo`lgan sintaktik munosabatini ifodalaydi (barnoning kitobi, kitobni o`qidi, kitobdan foydalandi kabi); ot o`ziga xos sintaktik belgilarga ham ega: 1) ot ot bilan bog`lanadi. bosh va qaratqich kelishigidagi otlar …

4 / 8

-aniqlovchi vazifasida keladi: sen pushkinning sevgan malagi (a.o.); 6) tushum, jo`nalish, o`rin-payt va chiqish kelishigi shaklidagi otlar to`ldiruvchi, hol, ba’zan kesim vazifasini bajaradi. masalan: bayramni munosib mehnat tortiqlari bilan nishonlashdi (s.a.). bog`chada daraxtlar oltin rang bilan tovlanardi (o.). oltin o`tda bilinadi, odam mehnatda. (maqol). demak, otning qanday sintaktik vazifada kelishi uning qaysi kelishik shaklida kelishi bilan bog`liqdir. shuningdek, ot so`z turkumi so`z yasalish xususiyatiga ega. ot so`z turkumi faol so`z yasalish usullari morfologik, sintaktik va faqat ot so`z turkumi yasaydigan abbreviatsiya usuli bilan yasaladi: xizmatchi, kulgi, taroq, gulzor, sevinch (morfologik usul bilan); belbog`, ko`zoynak, baxt-saodat, ota-ona (sintaktik usul); dan, toshdpu (abbreviatsiya usuli bilan) kabi. otlarda modal shakl yasalishi ham mavjud. otlarda modal ma’no otning leksik ma’nosiga kengaytirish, erkalash, hurmat, kuchaytirish, gumon, noaniqlik, kesatiq, ta’kid, umumlashtirish kabi qo`shimcha ma’nolarni qo`shish bilan hosil qilinadi: qizcha, qo`zichoq, bo`taloq, bolagina, karimjon, ra’noxon, un-pun, non-pon kabi. otlarning ma’no turlari otlar ma’no jihatdan ikki turga bo`linadi: …

5 / 8

i kabi; 7) ilmiy muassasalar, oliy o`quv yurtlari, vazirliklar va korxonalar nomi: paxtachilik ilmiy-tekshirish instituti, toshkent davlat pedagogika universiteti, moliya vazirligi, davlat banki kabi; 8) yuqori mansab, oliy faxriy unvon nomlari: o`zbekiston prezidenti, vazirlar mahkamasi raisi, bosh qo`mondon kabi; 9) turli anjuman, hujjat va rezolyutsiyalar, tarixiy voqealar nomi: ulug` vatan urushi, mustaqillik kuni, toshkent anjumani kabi; 10) fabrika, zavod, jamoa xo`jaligi, sport jamiyatlari, kino, teatr, kitob, gazeta, jurnal nomlari: «sharq yulduzi» xo`jaligi, «o`rtoq» konditer fabrikasi, «yosh kuch» sport jamiyati, «turkiston» kontsert zali, «yulduzli tunlar» romani, «ma’rifat» gazetasi, «guliston» jurnali kabi. atoqli otlar, odatda, bosh harf bilan yoziladi, shuningdek, ko`plik son shaklida qo`llanmaydi. shu xususiyatlari bilan turdosh otlardan farq qiladi. bir turdagi predmet, hodisalarning umumlashtiruvchi nomi turdosh ot deyiladi: stol, kitob, tanbur, baxt, g`oya, anjuman kabi. turdosh otlar atoqli otlarga nisbatan ko`p miqdorni tashkil etadi. turdosh otlar kichik harf bilan yoziladi. atoqli otlar turdosh otlarga yoki aksincha, turdosh otlar atoqli otga …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari"

mavzu: turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari reja: 1. turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari. 2. otlarning ma’no turlari. 3. otlarda son kategoriyasi. turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari sintaktik tamoyilga ko`ra so`zlarni guruhlarga ajratish esa uning sintaktik tomoni, ya’ni qanday so`zlar bilan grammatik munosabatga kirishi, gapda bajaradigan sintaktik vazifasiga ko`ra belgilanadi. masalan: predmet ma’nosini anglatuvchi so`zlar (ot) bosh kelishik shaklida ega va kesim vazifasini, qaratqich kelishigi shaklida aniqlovchi, tushum, jo`nalish, o`rin-payt, chiqish kelishigi shakllarida to`ldiruvchi va hol vazifalarida keladi: dars boshlandi, odamning ko`rki, xatni yozdi, universitetda o`qiydi kabi. belgi bildiradigan so`zlar (sifat, son, ravish) predmet yoki harakat ifodalovchi so...

This file contains 8 pages in DOCX format (26.6 KB). To download "turkiy tillarning sintaktik xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillarning sintaktik xus… DOCX 8 pages Free download Telegram