o’zbekshevalarining sintaktik va morfalogik xususiyatlari

PPTX 20 pages 95.1 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 95.1 KB

File type PPTX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

slayd 1 o’zbek shevalarining sintaktik va morfalogik xususyatlari mamadaliyava s qazaqboyeva m reja: 1. o‘zbek shevalarida grammatik son va egalik kategoriyasi. 2. o‘zbek shevalarida kelishik kategoriyasi. 3. shevalarda so‘z birikmasi va izofali birikmalar. 4. sheva matnlarida gaplarning qo‘llansh xususiyatlari o‘zbek shevalarining morfologik va sintaktik xususiyatlari haqida to‘la ma’lumot berishning darslikda imkoniyati chegaralangan, lekin ularning eng umumlashadigan, tadqiqot obyektini o‘rganishga asos bo‘ladigan o‘rinlarigagina to‘xtalish mumkin. o‘zbek adabiy tilidagi so‘z turkumlari, gap bo‘laklari shevalarda alohida xususiyatga ega emas, balki uning ichki shakl va kategoriyalari, yozib olingan matnlar sintaksisining o‘ziga xos xususiyatlari haqida fikr yuritiladi. grammatik son kategoriyasi. ko‘plik ma’nosini ifodalovchi –lar affikisi quydagicha: toshkentda -la tarzida ifoda etiladi. misol un: gullar-gulla , -nä varianti namangan shevasida qayd qilinadi: uyinglar-qo’yingna när, -tar affikslari qipchoq shevalariga xosdir: uzumlar-uzumnar är varianti shahar va shahar tipidagi shevalarda qo‘llanadi: bizlar - bizä(p), -lär affiksi va uning variantlari toshkent, farg‘ona va xorazm shevalarida hurmat ma’nosini ham ifodalaydi. ayrim …

2 / 20

ratqich kelishigi. bu kelishik qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasining aksariyat shevalarida, o‘g‘uz lahjasining ayrim shevalarida funksional emas, ya’ni to‘rt va besh kelishikli shevalarda bu kelishik affikslari qo‘llanmaydi. bu kelishik amalda bo’lgan shevalarda quyidagi affikslar qatnashadi: - nin affiksi ko‘proq unli va sonor undoshlar bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi: otaning- atanїη (qipchoq); - їη affiksi undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi: otning boshi -atїη bašї (qipchoq); -nuη affiksi lablangan unli qatnashgan va unli yoki sonor undoshlar bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi: uyning -üjnüη (qipchoq) tushum kelishigida quyidagi affikslar qatnashadi: -i affiksi undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘shilgan, qorako‘l va olot shevalarida amalda bor: ishni qil -i:ši qїl, -nu affiksi oxirgi bo‘g‘inida lablangan unli bo‘lgan so‘zlarga qo‘shiladi. qorabuloq, mankent shevalarida uchraydi: qo‘zini -qozunu, -di/dї/ti/tї affiksi undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi va barcha singarmonizmli shevalarda bor: tog‘ni - tavdї, yigitlarni -žigittärdi, otni ~ attї aksariyat shevalarda tushum kelishigi affiksidagi - n undoshi kuchli assimilatsiyaga uchraydi. bu ayniqsa toshkent shevasida yaqqol …

3 / 20

~ shu ortalqta ~ šu ortalїqta (qipchoq). shiqish kelishigida 4 toifa affikslar ishtirok etadi: dän/dan/tän/tan affiksining qo‘shilish imkoniyatlari keng: - dän/tän affiksi barcha shevalarda qo‘llana oladi: buxorodan - buxārādәn, sendan -sändän. boshqalari esa singarmonizmli shevalarga xosdir: yaprog‘idan - yarpaqdan, maxluqdan- maxluqtan (qipchoq); - nän/nan affiksi xorazm, ba’zi qipchoq shevalarida m, n, undoshlari bilan tugagan sozlarga qo‘shiladi: o‘zingdan - öziηnän, bo‘yingdan -bojuηnan, o‘zimdan - özimnän, - din/dїn/tin/tїn affiksi shimoliy o‘zbek shevalarida bu kelishikning asosiy affiksidir: sutchidan –süjtčidin oshxonadan - ašxanadїn, topa olmasdan -tapamastїn, shimkentdan - čimgättin; o’zbek shevalarida ot, sifat, fe’l turkumlarining ichki kategoriyalarida shevalarning xususiyatlarini ko‘rsatadigan so‘z shakllari ham bor. sifatlardagi adabiy tilga xos aksariyat so‘zlar, affikslar shevalarda ham ba’zi fonetik o‘zgarishlar bilan qo‘llanadi, jumladan, sariq sarї (qipchoq, o‘g‘uz) belgining ortiqligini ifodalashda xorazm shevalarida zїl so‘zidan foydalaniladi: qop-qora - zїl qara, son. sodda va murakkab sonlarning hosil qilinishida adabiy til tizimi saqlandi. jamlik son xorazm shevalarida egalik affiksi vositasida, ya’ni …

4 / 20

nt viloyati o‘zbek shevalarining, y. jumanazarov o‘g‘uz shevalarining sintaktik tizimini o‘rgangan. ta’kidlash joizki, har bir lahja, dialekt va shevaning o‘ziga xos sintaktik xususiyatlari to‘g‘risida fikr yuritish uchun tadqiqotlar hali yetarli emas. ushbu o‘rinda e’lon qilingan sheva materiallari asosida shevalarning ayrim sintaktik xususiyatlari keltiriladi. so‘z birikmalari. shevalarda so‘z birikmalarining barcha turlari qayd qilinadi. bitishuv: ...dəstəxɔndə yetm'sh x'l ɔvqət təyyɔr bopt' ~…dästäxāndä jetmiš xil āvqat tajjār bopti (toshkent). boshqaruvli : non chiqardi(noni chiqardi ,nondan chiqardi ) moslashuv: gullarning guli –nargiz shevalardan yozib olingan so’zlada turkiy izofalar keng qo‘llangan: sheva matnlarida ko‘proq sodda gaplar qo‘llangan. shunday bo‘lsa-da, sodda gaplarni har doim ham chegaralab olish qiyin. sheva matnlarida, ayniqsa, gap bo‘laklari inversiyasi ko‘p qayd qilinadi: 1 bir kün biz kellik hasan žajїγa . 2 soηra men otїrdїm čäj ičip matnlarda ko‘chirma gaplar faol qo‘llangan matnlarda qo‘llangan qo‘shma gaplar murakkab xarakterga ega emas; bir kuni tor(t) kiši tuzā: qojip otirišgänäkän, tuzā:gä bir kāttä läjlä:(k) ilinipti …

5 / 20

avomiyligi yuz beradi: äbrār uxläp uxläp turdi (toshkent). bitishuv [contiguity, parataxis] – ikki mustaqil so‘zning grammatik ko‘rsatkichlarsiz birikuvi. boshqaruv [government] – hokim so‘zning talabiga ko‘ra tobe so‘zning tushum va vositali kelishiklari hamda ko‘makchilar vositasida aloqaga kirishuvi. gap [sentence] – fikrni ifoda qiluvchi til va nutq birligi. inversiya [inversion] – gap bo‘laklarining odatdagi tartibining buzilishi va u shu gapdagi bo‘laklarining gapdagi mavqeyiga ta’sir etmasligi. moslashuv [conformance] – qaratqich va qaralmish munosabati. so‘z birikmasi [phrase] – ikki mustaqil so‘zning o‘zaro aloqaga kirishuvi. shevalarda egalik kategoriyasi – shevalardagi egalik shakllarini birlashtiruvchi tushuncha. shevalarda grammatik son kategoriyasi – shevalardagi birlik, juftlik va ko‘plikni birlashtiruvchi tushuncha. shevalarda kelishik kategoriyasi – kelishik shakllarini birlashtiruvchi tushuncha. shevalarda so‘z yasalishi – shevalardagi yangi so‘z hosil qilish tizimi. shevalarining morfologik va sintaktik xususiyatlari – o‘zbek shevalaridagi so‘z turkumlari va so‘z tarkibi hamda uning sintaktik image1.jpeg /docprops/thumbnail.jpeg

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o’zbekshevalarining sintaktik va morfalogik xususiyatlari"

slayd 1 o’zbek shevalarining sintaktik va morfalogik xususyatlari mamadaliyava s qazaqboyeva m reja: 1. o‘zbek shevalarida grammatik son va egalik kategoriyasi. 2. o‘zbek shevalarida kelishik kategoriyasi. 3. shevalarda so‘z birikmasi va izofali birikmalar. 4. sheva matnlarida gaplarning qo‘llansh xususiyatlari o‘zbek shevalarining morfologik va sintaktik xususiyatlari haqida to‘la ma’lumot berishning darslikda imkoniyati chegaralangan, lekin ularning eng umumlashadigan, tadqiqot obyektini o‘rganishga asos bo‘ladigan o‘rinlarigagina to‘xtalish mumkin. o‘zbek adabiy tilidagi so‘z turkumlari, gap bo‘laklari shevalarda alohida xususiyatga ega emas, balki uning ichki shakl va kategoriyalari, yozib olingan matnlar sintaksisining o‘ziga xos xususiyatlari haqida fikr yuritiladi. grammatik son kat...

This file contains 20 pages in PPTX format (95.1 KB). To download "o’zbekshevalarining sintaktik va morfalogik xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: o’zbekshevalarining sintaktik v… PPTX 20 pages Free download Telegram