transkripsiya va transliteratsiya

DOCX 13 pages 26.0 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 26.0 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

2-mavzu: transkripsiya va transliteratsiya mavzu rejasi: 1. transkriptsiya turlari. 2. transliteratsiya va translatsiya 3. turkiy tillar va lahjalarni o`rganishda rus turkologlari tomonidan o`llanilgan transkriptsion belgilar. 4. o`zbek shevalarini o`rganishda qo`llanilgan transkripsiya. transkripsiya lotincha qayta yozish degan ma’noni bildiradi. transkripsiyaning ta’rifi: shevalardagi konkret nutq tovushlarini, ya’ni fonemaning variatsiyalari, variantlarini yozuvda ifodalash uchun qo‘llaniladigan harflar, ishoralar sistemasiga transkripsiya deyiladi. bu ta’rif ayni o‘rinda fonetik transkripsiyani anglatadi, chunki konkret nutq tovushini yozib olishda fonetik transkripsiyadan foydalaniladi. transkripsiya qo‘llanish doirasiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: 1. xalqaro transkripsiya. bu transkripsiya lotin alifbosiga asoslanadi. bu transkripsiya, masalan, ingliz tilini o‘rganish jarayonida qo‘llanilmoqda. 2. milliy transkripsiya. bu transkripsiya har bir milliy tilning amalda bo‘lgan yozuvi tizimiga asoslanadi. o‘zbek shevalarini yozib olishda qo‘llanilgan transkripsion tizim professor v.v.reshetov tomonidan ishlab chiqilgan va u rus alifbosi asosidagi o‘zbek grafikasiga asoslangan, lekin o‘zbek dialektologlari, garchand, v.v.reshetov transkripsiyasidan foydalanishsalar-da, shevalarni yozib olishda har doim ham unga to‘la rioya qilishmaydi, chunki shevalardagi tovushlarni …

2 / 13

ranskripsiya dialekt va shevalarda uchraydigan tovushlarning turli ko‘rinishlarini yozuvda ifodalash uchun qo‘llanadigan ma’lum belgilar tizimidir. tildagi tovushlarni aniq ifodalash uchun xizmat qiladigan yozuv - transkripsiya, lotincha transcriptio – qayta yozish deb ataladi. transkripsiya dialekt va shevalarda uchraydigan tovushlarning turli ko‘rinishlarini yozuvda ifodalash uchun qo‘llanadigan ilmiy yozuvdir. transkripsiya bir tildagi fonetik, morfologik, leksik, grammatik xususiyatlarni hisobga olgan holda, ilmiy maqsadlar uchun talaffuzga ko‘ra yozib olish degan ma’noni beradi. dialektologiya fanida tadqiqotchilar lahja va shevalarning o‘zlariga xos tomonlarini, xususiyatlarini talaffuzga moslab yozib olar ekanlar, mavjud alfavitdagi belgilar yetarli bo‘lmaydi. shunga ko‘ra, lotin, rus va o‘zbek tili alfiavitlariga tegishli o‘zgartirishlar kiritish talab qilinadi. bu belgilar odatda mavjud alfavitdagi harflarning ustidan, yonidan va tagidan shartli belgilar qo‘ysh yo‘li bilan amalga oshiriladi yoki boshqa alfavitdan shartli ravishda belgi (harfi) qabul qilinadi. natijada, ilmiy yozuvda belgilar soni asos qilib olingan alfavitdagi belgilar sonidan ko‘p bo‘lishi mumkin. transliteratsiya so‘zi ham lotincha bo‘lib, orqali,vosita va harf ma‘nolarida qo‘llaniladi. …

3 / 13

arflari bilan yozilgan matnni boshqa bir yozuv harflari bilan almashtirish usulidir (arabcha matn---> hozirgi yozuvda; eski o‘zbek yozuvi matni ----> hozirgi yozuvda; lotin yozuvi matnini ----> hozir yozuvda berish). transkripsiya uchun u yoki bu xalq iste’molidagi traditsion alfavitdan o‘rni bilan ma’lum bir o‘zgarishlar kiritish orqali foydalaniladi. shuning uchun transkripsiyada belgilar soni o‘ziga asos bo‘lgan alfavitdagi harflar sonidan ko‘p bo‘ladi. bugungi kunda tadqiqotlarda lotin hamda rus-krill alifbosi asosida qo‘llanadigan transkripsiyalar ishlatilmoqda. mazkur ishda rus-krill alifbosi asosidagi transkripsiyadan unumli foydalanilgan. transkripsiya amalda ikki turga bo‘linadi: 1) fonetik transkripsiya; 2) fonologik transkripsiya. bir guruh olimlar transkripsiyaning bu turlarini fonetik va fonematik transkripsiya deb nomlaydilar. fonetik transkripsiya nutqdagi fonemaning variatsiyasi bo‘lgan konkret nutq tovushlarini yozib olishda qo‘llaniladi. bu transkripsiyadan shevalarni o‘rganishda foydalaniladi. sheva(lar)ning talaffuz xususiyatlarini ishonchli dalillar vositasida birma-bir yozib olib, saqlash uchun fonetik transkripsiyadan faol foydalaniladi. bunda shevaga xos so‘zlar transkripsiya vositasida to‘liq yozib olinadi. unda tilda mavjud bo‘lgan hamma nutq tovushlarni yozuvda …

4 / 13

iteratsiyadan farqlash zarur. transliteratsiya bir til doirasida bir yozuv tizimidagi matnlarni ikkinchi yozuv tizimiga o‘girishni bildiradi. masalan, arab yozuvidagi matnlarni kirilga, kirildan lotin yozuvi asosidagi o‘zbek yozuvga ko‘chirish transliteratsiyadir. translatsiya tushunchasi ham bor. u bir yozuvdagi matnning ikkinchi yozuvga kompyuter dasturi vositasida o‘girilishini bildiradi. transkripsiya uchun, odatda, har bir tilda amalda bo‘lgan yozuv asos qilib olinadi, lekin joriyda bo‘lgan yozuvdagi harflar transkripsiya tizimi uchun yetarli bo‘lavermaydi. shu jumladan, joriy o‘zbek alifbosidagi harflar ham o‘zbek shevalarini yozib olishda uning turli fonetik xususiyatlarini ko‘rsatish uchun yetarli emas, shu tufayli ham mavjud harflarga qo‘shimcha belgilar qo‘yiladi, ba’zan esa boshqa yozuv tizimidan harf qabul qilinadi. demak, sheva materiallarini yozib olish chog‘ida har bir dialektolog ijodiy yondashish imkoniyatiga ega bo‘ladi. an’anadagi o‘zbek transkripsiyasi. hozirgacha olib borilgan dialektologik tadqiqotlar rus grafikasi asosidagi transkripsiyada amalga oshirilgan. unli tovushlarni ifodalashda ishlatiladigan transkripsion belgilar. unli tovushlar barcha tillarda ham ko‘p qirrali bo‘lib, u o‘zbek shevalarida, ayniqsa, fiziologik jihatdan rang-barangdir. …

5 / 13

yuqori-tor, lablanmagan unlini ifoda qiladi, cho‘ziqroq talaffuz qilinadi. barcha o‘zbek shevalarida mavjud: ish, til (buxoro). bil (farg‘ona). ko‘pincha unga ikki nuqta ham qo‘yiladi; i(i) – orqa qator, yuqori-tor, lablanmagan unlini ifoda qiladi, cho‘ziqroq talaffuz qilinadi: qiz, qiyq. bu unli singarmonizmli o‘zbek shevalarida talaffuzda bor. bu harfga shu unlining cho‘ziqligini ta’kidlsh uchun ko ‘pincha ikki nuqta qo‘yiladi; '(') – indifferent, shahar shevalarida tarixan i va i unlilarining birlashishi (konvergensiyasi) natijasida hosil bo‘lgan tovushni ifoda qiladi, old qator, yuqori-tor, lablanmagan unli. singarmonizmli shevalarda i unlisining nisbatan qisqa talaffuz qilinadigan variatsiyasini bildiradi: keld', yett', b'r. shahar shevalarida barcha bo‘g‘inlarda kela oladi: bɔrd', k'rg'n, qɔld'; () – i unlisining qisqa talaffuz qilinadigan variatsiyasi, orqa qator, yuqori-tor, lablanmagan unlini ifoda qiladi, faqat singarmonizmli shevalarda qo‘llanadi: bard, tg'n, bqn; u(u) – orqa qator, yuqori-tor, lablangan unlini ifoda qiladi, barcha o‘zbek shevalariga xos: bu, ul, un; ү(ү) – old qator, yuqori-tor, lablangan unlini ifoda qiladi, singarmonizmli shevalarda …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "transkripsiya va transliteratsiya"

2-mavzu: transkripsiya va transliteratsiya mavzu rejasi: 1. transkriptsiya turlari. 2. transliteratsiya va translatsiya 3. turkiy tillar va lahjalarni o`rganishda rus turkologlari tomonidan o`llanilgan transkriptsion belgilar. 4. o`zbek shevalarini o`rganishda qo`llanilgan transkripsiya. transkripsiya lotincha qayta yozish degan ma’noni bildiradi. transkripsiyaning ta’rifi: shevalardagi konkret nutq tovushlarini, ya’ni fonemaning variatsiyalari, variantlarini yozuvda ifodalash uchun qo‘llaniladigan harflar, ishoralar sistemasiga transkripsiya deyiladi. bu ta’rif ayni o‘rinda fonetik transkripsiyani anglatadi, chunki konkret nutq tovushini yozib olishda fonetik transkripsiyadan foydalaniladi. transkripsiya qo‘llanish doirasiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: 1. xalqaro transkripsiya. bu transkripsi...

This file contains 13 pages in DOCX format (26.0 KB). To download "transkripsiya va transliteratsiya", click the Telegram button on the left.

Tags: transkripsiya va transliteratsi… DOCX 13 pages Free download Telegram