темур ва темурийлар даврида марказий осиёда ижтимоий-фалсафий фикр (xiv-xv асрлар)

DOC 120,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1443689608_61379.doc темур ва темурийлар даврида марказий осиёда ижтимоий-фалсафий фикр (xiv-xv асрлар) режа: 1. тафтазоний 2. журжоний 3. улуғбек 4. абдураҳмон 5. алишер навоий маворауннаҳр мўғуллардан озод бўлгандан кейин, 1370 йилдан бошлаб мамлакатда амир темур (1336-1405) ҳукмрон бўлади. буюк темур кучли марказлашган давлат барпо қилди. феодал тарқоқликка чек қўйилди, ишлаб чиқариш кучлари, қўшни мамлакатлар билан ташқи савдо алоқалари ривожланди, ер ишлари ва шаҳар ҳунармандчилигида юқорига кўтарилиш кузатилди. қадимги дунё маданияти, маворауннаҳ, ҳиндистон, араб мамлакатлари халқларининг илк ўрта асрдаги фалсафий меросига қизиқиш ортиб борди. бу даврнинг фалсафий фикри учун хос нарса дунёвий ва диний фанларга мурожаат, табиатни ўрганишга интилиш, инсон ақли ва қобилиятларининг кўтарилиши, инсоннинг ахлоқий сифатларини қадрлаш, инсонпарвалик, миллий ва умуминсоний қадриятларни тарғиб қилиш эди. саъдуддин маъсуд бинни умар тафтазоний (1322-1392) ислом фалсафаси бўлган каломнинг йирик вакили эди. у нисо (ашхобод) шаҳри яқинидаги тафтазон қишлоғида туғилди. ал-ижий ва қутбиддин ар-розий ат-тахтоний каби машҳур олимлардан таълим олди. тафтазоний ўттиз йилга яқин давр …

(«мантиқ ва каломга сайқал бериш»), «мақосид фи илм ал-калом» («калом илмининг мақсадлари») ёки «мақосид ат-толибин» («толиби илмларнинг мақсадлари»), «рисала фи завияс ал-мусаллас» («уч бурчакнинг бурчаклари ҳақида рисола»). булардан ташқари тафтазоний ўзидан олдинги ўтган мутафаккирларнинг асарларига кўплаб шарҳлар ва ҳошиялар ёзган. тафтазоний дунёқарашидаги диққатга сазовор масалалардан бири қазо ва қадар ҳамда ирода эркинлигидир. маълумки, ирода эркинлиги масаласида кўплаб файласуфлар ҳар хил фикрлар баён этишган ва инсон ўз хулқ-атворида эркинми, яъни ихтиёри ўз қўлидами, деган саволга жавоб топишга интилганлар. саъдуддин тафтазоний ўзининг «таҳзиб ал-мантиқ ва ал-калом» асарида инсоннинг хулқ-атворидаги ирода эркинлиги масаласига кенгроқ тўхталади. унинг фикрича, ҳар қандай олижаноблик ва хайрли ишлар ўз табиатига кўра худонинг моҳиятидан келиб чиқади ва у ҳамма нарсанинг холиқи сифатида хайр-шарофатнинг яратганлиги сабабидан инсонларни ёмон хулқ-атвордан тийилиб туришга чорлайди. ёмон хулқлар, гуноҳлар инсонга хос нарсалар бўлмасдан, улар фақат кишиларни синаш учун яратилгандир. шундай қилиб, унинг фикрича, худо ўз бандаларига икки йўлни «таклиф» этади, яъни шарафли, хайрли фаолият …

лларидан билим юзага келади. чунки ҳиссиёт моддадан унинг зарурий сифатлари ва алоқалари билан биргаликда ташқи қиёфасинигина қабул қилиб олади. шу сабабдан мутафаккирнинг фикрича, ҳиссий тасаввурга эга бўлиш учун модданинг бўлишлиги шартдир. лекин ақлий, мантиқий билиш эса моддий асосдан анча узоқлашган бўлиб, ҳиссий билимларга қараганда юқорироқ босқичда ҳосил бўлади. тафтазоний фикрича, мантиқ тафаккурдаги хатоликлардан халос қиладиган восита бўлиб, янги билимлар ҳосил қилиш заминидир. мантиқий билиш шакллари тасаввурот ва тасдиқотдир. бирор ашё ёки ҳодисани тасаввур этиш ва унинг тўғрисида ҳукм чиқаришда асосий ўринни тил бажаради. онг ва унинг белгиси нутқ бир-бири билан бевосита боғлангандир. бирор ашё ёки ҳодисани белгиси бўлган сўзлар, бирор бир мазмун туфайлигина қандайдир маъно касб этади. сўзлар ва уларнинг ҳар хил турларини тилшунослик фани ўрганади, мантиқ эса муайян мазмунга алоқадор муносабатдаги белгилар ўрнини аниқловчи сўзларни ўрганади. шундай қилиб, тафтазоний фикрича, мантиқ фани мавҳум мантиқий онг билан боғланган бўлиб, тушунча ва ҳукмни ифодаловчи сўзлар ва гапларни таҳлил этади. тафтазонийнинг асарлари …

рли олимлардан билим ўрганди. 1387 йили самарқандга келган журжоний, бу ерда 20 йил самарали ижод этди ва фақат темур вафотидан кейингина шерозга қайтиб, 1413 йилда дунёдан кўз юмди. журжоний самарқанднинг машҳур мадрасаларида фалсафа, мантиқ, фалакиёт, фиҳқ, тил ва адабиёт, мунозара илми ва бошқа фанлардан дарс бериб ўзидан яхши ном қолдирди. унинг шогирдлари орасида қозизода румий, улуғбек ва бошқалар бор эди. журжоний асарларининг умумий сони 50 дан ошиқдир. булар ичида фалсафа, мантиқ ва табиатшуносликка доир асарлар салмоқли ўринни эгаллайди, ўз навбатида, бу соҳадаги асарлари бутун шарқ мамлакатларига кенг ёйилгандир. журжонийнинг бизгача «борлиқ ҳақида рисола» ва «дунёни акс эттирувчи кўзгу» деб номланган фалсафий асарлари қўлёзма ҳолида етиб келган. журжоний билиш назарияси ва мантиққа доир «ат-таърифот»(«таърифлар»), «усули мантиқий» («мантиқ усули») ва илмий баҳс фанига бағишланган «одоб ул-мунозара» («мунозара олиб боришнинг қоидалари ҳақида рисола») каби араб тилида ёзилган асарларнинг ҳам муаллифидир. журжонийнинг форс тилида ёзилган мантиққа оид бир неча асарлари ҳам бизгача етиб келган. …

али ибн синонинг «ишорат» («кўрсатмалар») асарига ёзган шарҳи алоҳида қизиқиш уйғотади. борлиқ ҳақида таълимот. журжонийнинг фалсафий қарашлари форобий, «соф биродарлар» анжумани, абу райҳон беруний, ибн сино, насриддин тусий ва қутбиддин ар-розий ат-тахтонийлар дунёқараши таъсири остида шаклланди. улар каби, журжоний ҳам объектив борлиқнинг мавжудлигига шубҳа қилмас эди, аммо унинг келиб чиқишини ақлий йўсинда талқин қилиб, эманация назарияси нуқтаи назарида турар эди. журжоний ўзининг «рисола фи таҳқиқе вужуд» («борлиқни текшириш рисоласи») асарида ёзадики, борлиқнинг ҳақиқийлиги ўз моҳиятига кўра мавжуддир ва унинг йўқ бўлишининг ўзи мумкин эмас. журжонийнинг дунёқараши, ундан олдин ўтган салафлариникидек, ўрта асрлардаги бутун фалсафий масалаларни, чунончи, борлиқ ҳақидаги таълимот, коинот жумбоқлари, модда ва унинг шакллари, жонсиз ва жонли дунёнинг хусусиятлари, жисмоний ва руҳий муносабатлар, билиш муаммолари, мантиқий фикрлаш ҳақидаги таълимот, тил ва тафаккур алоқалари ва бошқаларни ўз ичига олади. у коинот, инсон ва ақлни қамраб олувчи дунёнинг умумий манзарасини яратишга ҳаракат қилди. журжоний ақидасига хос бўлган нарса борлиқ манзарасини босқичма-босқич …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "темур ва темурийлар даврида марказий осиёда ижтимоий-фалсафий фикр (xiv-xv асрлар)"

1443689608_61379.doc темур ва темурийлар даврида марказий осиёда ижтимоий-фалсафий фикр (xiv-xv асрлар) режа: 1. тафтазоний 2. журжоний 3. улуғбек 4. абдураҳмон 5. алишер навоий маворауннаҳр мўғуллардан озод бўлгандан кейин, 1370 йилдан бошлаб мамлакатда амир темур (1336-1405) ҳукмрон бўлади. буюк темур кучли марказлашган давлат барпо қилди. феодал тарқоқликка чек қўйилди, ишлаб чиқариш кучлари, қўшни мамлакатлар билан ташқи савдо алоқалари ривожланди, ер ишлари ва шаҳар ҳунармандчилигида юқорига кўтарилиш кузатилди. қадимги дунё маданияти, маворауннаҳ, ҳиндистон, араб мамлакатлари халқларининг илк ўрта асрдаги фалсафий меросига қизиқиш ортиб борди. бу даврнинг фалсафий фикри учун хос нарса дунёвий ва диний фанларга мурожаат, табиатни ўрганишга интилиш, инсон ақли ва қобилиятларининг кўтар...

Формат DOC, 120,5 КБ. Чтобы скачать "темур ва темурийлар даврида марказий осиёда ижтимоий-фалсафий фикр (xiv-xv асрлар)", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: темур ва темурийлар даврида мар… DOC Бесплатная загрузка Telegram