радиобиологиянинг физикавий асослари

PPTX 57 pages 20.1 MB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1 / 57
мавзу: радиобиоло-гиянинг физикавий асослари. мавзу: радиобиоло-гиянинг физикавий асослари. доц. раджабова г.г. режа: 1. ионлантирувчи нур турлари, 2. электромагнит ва корпускуляр табиатли радиация, корпускуляр нурланиш ва уларнинг хоссалари. 3. радиобиологияда нур дозалари ва доза ўлчов бирликлари. 4. радиацион нурланишдан амалиётда фойдаланиш вильгельм конрад рентген (германия: wilhelm conrad röntgen– физик, страсбург физика университети профессори , 1901–йилда рентген нурланишини (x–rays) аниқлагани учун нобель мукофоти билан тақдирланган. 20.01.1896–йилда тиббиёт амалиётида (ақш) биринчи марта х–нурланиш ёрдамида синган қўл суяклари тасвири олинади. шунингдек, 1985–йилда «the new york times» журналида англиялик шифокор–жарроҳ жон холл–эдвардс томонидан в.к.рентген кашф қилган х–нурланиш ёрдамида мижоз қўлига кириб кетган нина синиғини аниқлаганлиги ҳақидаги маълумот нашр қилинади. рентген нурланиши – 10–5–80 нм тўлқин узунлиги диапазонидаги электромагнит нурланиш спектри ҳисобланади. рентген трубкаси: ички қисмида босим ~10–7–10–6 мм см. уст. га тенг бўлган, 2 та электрод (анод ва катод) ўрнатилган, шиша материалдан ясалган колбасимон шаклдаги жисм ҳисобланади. катод вольфрам ёки платинадан ясалади ва паст кучланишга …
2 / 57
р неча мэв гача энергия дипазонини ўз ичига олади. шунингдек, е 50 кэв энергияга эга ҳолатда эса – кучли (оғир) таъсирга эга рентген нурланиши деб номланиши қабул қилинган. корпускуляр нурланиш – электрон, позитрон, нейтрон, α–заррачалар, протонлар, тезлаштирилган ионлар кабилар томонидан юзага келтирилади. жумладан, электронлар таъсирида юзага келувчи нурланиш тури сифатида – радиоактив атом ядроси парчаланишида юзага келувчи, 0,002–2,3 мэв энергияга эга бўлган электронлар (β–заррачалар) қайд қилинади. ( ионлаштирувчи нурланиш – электромагнит нурланишнинг нисбатан батафсил ўрганилган спектри ҳисобланиб, айнан радиобиология ва радиобиофизика фанининг тадқиқот соҳасини ташкил қилади. барча зарядланган заррачалар модда билан таъсирлашишда ўз энергиясини йўқотиши, бу энергиянинг модда атоми томонидан ютилиши ҳисобига ионизация ҳодисаси юзага келиши қайд қилинади. масалан, ўлимга олиб келувчи ~600 бэр радиацион нурланиш таъсир кўрсатиши шароитида, одам организмида ҳар 1 см3 биологик тўқимага нисбатан таҳминан 1015 дона ион хосил бўлиши ҳисоблаб чиқилган. ионлаштирувчи нурланиш турларига – электромагнит нурланиш спектрлари (γ–нурланиш ва рентген нурланиши), корпускуляр нурланиш киритилади. нурланиш …
3 / 57
организмлар, электр қурилмалар юқори частотали 10–2–10–3 3×106– 3×1011 1,24×10–8 –1,24×10–3 ўртача частотали 10–3–10–2 3×105– 3×106 1,24×10–9 –1,24×10–8 паст частотали 106–103 3–3×105 1,24×10–14–1,24×10–9 электромагнит нурланиш спектрлари корпускуляр ионлаштирувчи нурланишга қуйидагилар киритилади: -β-заррачалар оқими (электронлар ёки позитронлар оқими); - протонлар (н ), дейтронлар ( d) оқими; –α-нурланиш (гелий атоми ядроси оқими); нейтронлар ( n) оқими. шунингдек, с.п.ярмоненко томонидан ишлаб чиқилган (1985) таснифлашга кўра, ионлаштирувчи нурланиш қуйидаги турларга ажратилади: атом оғирлиги мавжудлигига боғлиқ ҳолатда: i. электромагнит нурланиш (атом оғирлигига эга эмас): рентген нурланиши; γ–нурланиш. ii. корпускуляр нурланиш (атом оғирлигига эга): α–заррачалар (гелий атоми ядроси); β–заррачалар (позитрон, электрон); протонлар; нейтронлар; енгил элементлар ядроси; мезонлар ва бошқа заррачалар. заряди мавжудлигига боғлиқ ҳолатда: i. электрик жиҳатдан нейтрал тавсифга эга нурланиш: рентген нурланиши; γ–нурланиш. нейтронлар. ii. зарядли заррачалар оқими: α–заррачалар (гелий атоми ядроси); β–заррачалар (позитрон, электрон). ионизация зичлиги бўйича: i. сийрак ионизация (рентген нурланиши; γ–нурланиш, электронлар); ii. зич ҳолатдаги ионизация (α–заррачалар, β–заррачалар, нейтронлар). α–заррачалар 2 та протон …
4 / 57
1 та электроннинг энергия қийматини ифодалайди (1 эв = 1,602×10–19 ж; 1 ж = 6,24×1018 эв). радиобиологияда 1 килоэлектрон–вольт (кэв) = 1000 эв; 1 млнэлектрон–вольт (мэв) = 1000 кэв ўлчовларидан фойдаланилади. ионлаштирувчи нурланиш энергиясининг чизиқли тавсифда узатилиши (let – linear energy transfer) – нурланишнинг моддага таъсир кўрсатиши давомида (трек) ионизация ҳисобига энергиянинг йўқотилишини ифодаловчи, радиацон нурланиш-нинг сифат жиҳатидан физик тавсифи ҳисобланади: l=∆е/∆l (эв/нм) бу ерда: ∆е– моддага таъсир кўрсатувчи радиацион нурланиш энергиясининг қиймати; ∆l -зарядланган заррачаларнинг босиб ўтган йўлини ифодалайди. радиацион нурланишнинг чизиқли тавсифда узатилиши тушунчаси 1954–йилда р.циркле томонидан киритилган бўлиб, ўлчов бирлиги сифатида 1 кэв/мкв қабул қилинган. зарядланган заррачанинг модда таркибидаги босиб ўтган йўли (ионизациялаш йўли) – трек деб номланади. 1960–йилда қабул қилинган халқаро ўлчов бирликлари тизими (systeme international) бўйича ионлаштирувчи нурланишнинг биологик объектга таъсирида қуйидаги бирликларни эътиборга олиш қайд қилинган: - радионуклиднинг фаоллиги; - экспозицион доза (нурланиш дозаси); - ютилган доза. фотоэффект – нурланиш кванти энергиясининг модда томонидан …
5 / 57
энергиясига айланади. натижада энергия қиймати камроқ бўлган, бошқа йўна-лишда ҳаракатланувчи – иккиламчи фотон хосил бўлади. комптон эффектида нурланиш энергияси қиймати > 1 мэв ни ташкил қилади. яъни, агар рентген нурланишида фотон энергияси қиймати ионизация энергияси қийматидан катта бўлса ( ), у ҳолда комптон эффекти қайд қилинади. шунингдек, квант энергияси е>>1 мэв бўлган, γ–нурланиш атом ядросига таъсир кўрсатиши давомида электрон–позитрон жуфтини хосил қилиши қайд қилинади: шундай қилиб, α–заррачанинг оғирлиги β–заррачага нисбатан катта қийматга эга ва шу сабабли, бошланғич энергия қиймати тенг бўлган шароитда, α–заррача β–заррачага нисбатан секин ҳаракатланади ва модда билан таъсирлашиш давомида қисқа масофада ўз энергиясини йўқотади. масалан, бошланғич энергия қиймати 4 мэв га тенг бўлган шароитда, α–заррача ҳаво муҳитида ~2,5 см, одам ва ҳайвонлар организмида биологик тўқималар муҳитида эса, миллиметрнинг юздан бир улушлари ҳисобида масофага ҳаракатланади. α–заррачалар ва β–заррачаларнинг моддага сингиш қиймати юқори эмас, жумладан қалин материалдан тикилган кийимдан β–заррачаларнинг сезиларли қисми ўтиши, α–заррачалар эса, деярли ўта олмаслиги қайд …

Want to read more?

Download all 57 pages for free via Telegram.

Download full file

About "радиобиологиянинг физикавий асослари"

мавзу: радиобиоло-гиянинг физикавий асослари. мавзу: радиобиоло-гиянинг физикавий асослари. доц. раджабова г.г. режа: 1. ионлантирувчи нур турлари, 2. электромагнит ва корпускуляр табиатли радиация, корпускуляр нурланиш ва уларнинг хоссалари. 3. радиобиологияда нур дозалари ва доза ўлчов бирликлари. 4. радиацион нурланишдан амалиётда фойдаланиш вильгельм конрад рентген (германия: wilhelm conrad röntgen– физик, страсбург физика университети профессори , 1901–йилда рентген нурланишини (x–rays) аниқлагани учун нобель мукофоти билан тақдирланган. 20.01.1896–йилда тиббиёт амалиётида (ақш) биринчи марта х–нурланиш ёрдамида синган қўл суяклари тасвири олинади. шунингдек, 1985–йилда «the new york times» журналида англиялик шифокор–жарроҳ жон холл–эдвардс томонидан в.к.рентген кашф қилган х–нурлани...

This file contains 57 pages in PPTX format (20.1 MB). To download "радиобиологиянинг физикавий асослари", click the Telegram button on the left.