туркистон маърифатчи-жадидларининг ахлокий карашлари

DOC 125.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1403344906_44872.doc туркистон маърифатчи-жадидларининг ахлокий карашлари режа: 1. туркистон маърифатчилигининг узига хос хусусиятлари. 2. ахмад дониш, фуркат, мукимий ва бошка дастлабки маърифатчиларнинг асарларида кутарилган ахлокий муаммолар. 3. абай, анбар отин, абдулла авлоний ва фитратнинг ахлокий карашлари. 4. жадид матбуотининг ахлокий тарбия борасидаги хизматлари. 1. туркистон xix асрнинг иккинчи ярмида россия томонидан босиб олинди ва мустамлакага айлантирилди. бу мустамлакачилик мохиятини туркистон улкаси генерал-губернаторларидан бири а.н. куропаткиннинг уз кундаликларида, биз туркистон халкларини ярим аср мобайнида жахон маданияти ва цвилизациясидан четда тутиб турдик, деган сузлари яккол англатади. лекин, айни пайтда, рус тараккийпарвар зиёлилари оркали рус ва жахон илм-фани ва маданияти хам чор маъмурияти тусиклари орасидан сизиб кирар эди. шу ижобий таъсир аста-секинлик билан мазлум туркистонда янги уйгониш даврини бошлаб берди. махаллий зиёлилар орасида уз халкини озод куришга ва жахоннинг бошка миллатлари билан тенглаша оладиган даражага олиб чикишга интилиш натижасида бу уйгониш оврупа маърифатчилигига нисбатан жуда шиддаткор хамда микёсли булди. шунингдек, урта асрлар уртага ташлаган …
2
ди. туркистон маърифатчилигининг дастлабки боскичларида ахлокий гоялар асосан бадиий ва дидактик шаклларда уз аксини топди. шу жихатдан узбек, ва тожик халкларининг мутафаккирлари ахмад донишнинг (1827-1897) «наводир ул-вакое» асари диккатга сазовор. ахмад дониш уз асарларида бухоро амирлиги давлат тузумини россия давлат тузуми билан солиштириб, уни ислох килиш лозимлигини таъкидлайди. айни пайтда, анъанавий ахлокий тушунчалар билан фикр юритар экан, у адолатни хам подшо-хукмдор шахсига, хам давлат тизимига хос фазилат сифатида олиб карайди. агар хукмдор адолатли сиёсат юргизса, мамлакат хаётининг хамма сохаси учун адолатни мезон килиб олса, санъатнинг гуллаб яшнашига йул очиб берса – халк хаёти фаровон булади, фазилатлар кучайиб, иллатлар заифлашади. у, хукмдор донишмандлик фазилатига албатта эга булиши лозим, давлатнинг мохиятини акл белгилайди, деган хулосага келади: окилона бошкарилган мамлакат ахолисигина маърифатли ва юксак ахлок эгалари була олади. шунингдек, ахмад дониш уз давридаги жохиллик, риёкорлик, порахурлик сингари иллатлар жамиятни таназзулга олиб боришини таъкидлар экан, дин пешволарининг нотугри йулга кириб кетганини, шайхларнинг ёлгончилигини, уламоларнинг …
3
афторининг бир шевасидин догмен, айшни нодон суриб, кулфатни доно тортадур. мукимийнинг хажвий асарларида эса уша даврда авж олган фирибгарликлар, амалдорларнинг ноинсофлиги, адолатсизлиги каттик танкид килинади. шоирнинг «вокеаи виктор», «вокеаи кур ашурбой хожи», «танобчилар», «туй» сингари асарлари туркистон халклари оёгидан тобора тубанликка тортаётгаи иллатларни аёвсиз фош этади. уша даврдаги бойларнинг нафсдан бошка нарсани билмасликларини, фахшу маишатга юзтубан кетганликларини, чор атрофда адолатсизлик хукмронлик килаётганининг алам билан ёзади. энди дилшоднинг бир мухаммасидан олинган куйидаги парчага диккат килинг: алам утидин куёдир бу жон дуди ох ила тула осмон, бетокат улиб чекаман фигон, менга рахм этиб йиглайди макон, титраб бокадир замину замон. боёнларимиз нафса овора, тугёни ошиб то бора-бора, атлас тукигон кизи бечора, ясанмай юзга суртади кора, кора кунларга колди маргилон. олма анору мевалар кони, аммо мевага зор богбони, бугдой нонини курмас дехкони, пахта экади, йиртик чопони, фаргона замин хусни намангон. бу сатрларда кутарилган адолатсизлик муаммоси оркали уша даврдаги ижтимоий-ахлокий манзара яккол намоён булади. 2. …
4
шуниси кизикарлики, абайнинг ахлокий карашлари маълум жихатлари билан гарблик машхур замондоши, буюк олмон файласуфи, адиби фридрих нитцшенинг баъзи карашларига якин. аммо, таъкидлаш керакки, нитцшедаги ута кескинлик, ута бекарорлик абайга ёт. шунга карамасдан, кадриятларни кайта бахолаш, лозим булса, бутун миллатни кайта тарбиялаш каби гоялар абайга хам хос. хусусан, у халкни уз феълини узгартиришга, бу йулда лозим булса, анъанавий хаёт тарзидан, ота-боболардан колган угит – маколлардан, хатто асрлар мобайнида урганган чорвачиликдан кечишига даъват этади. чунончи, абай узининг машхур «насихатлар» деб аталган ахлокшуносликка ва амалий ахлокка доир китобида шундай деб ёзади; «козокларнинг бир-бирига душман булишининг, бирининг тилагини иккинчиси тиламаслигининг, рост сузи кам, мансабпараст, ялков булишликларининг сабаби нимада? бунга дунёда утган барча донишмандлар шундай жавоб килади: хар кандай ялков киши – куркок ва гайратсиз булади; хар кандай мактанчок куркок киши – аклсиз, нодон булади; хар кандай аклсиз нодон киши – орсиз булади; хар кандай орсиз киши –ялков, киши олдида тиламчи, очкуз, сук булади; бундай …
5
и маъкулламокчи булиб айтганлари эмасми?... «ярим кунлик умринг колса хам, бир кунлик мол йиг», «узингда йук булса, отанг хам душман», «мол – одамнинг жигар гушти», «моли купнинг – юзи ёруг, моли йукнинг юзи – чорик», «еган огиз уялар», «олагон кузим берагон»... бундан маълум булдики, козоклар тинчлик учун гам емас экан, балки аксинча мол-дунё учун гам чекар экан... агар моли бор булса, уз отаси билан хам ёвлашишдан уялишмас экан... ишкилиб, угрилик, шумлик, тиланчилик, куйинг-чи, шунга ухшаш ярамас фазилатлар (яъни иллатлар) билан мол топса хам буни айб санамаслигимиз керак экан». бошка бир уринда буюк мутафаккир имон хакида суз юритиб, яна баъзи маколлар тугрисида шундай дейди; «имонга шак келтирган бандаларни оллох таоло афу этмайди ва пайгамбаримиз хам шафкат килмайди, бу мумкин хам эмас. «килич устида шарт йук», «худой таолонинг кечмас гунохи йук» – деган калбаки маколларга суянганнинг башараси курсин!». абай уз миллатини нихоятда севган мутафаккир. у хеч кимни хакорат килмокчи ёки камситмокчи эмас; …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "туркистон маърифатчи-жадидларининг ахлокий карашлари"

1403344906_44872.doc туркистон маърифатчи-жадидларининг ахлокий карашлари режа: 1. туркистон маърифатчилигининг узига хос хусусиятлари. 2. ахмад дониш, фуркат, мукимий ва бошка дастлабки маърифатчиларнинг асарларида кутарилган ахлокий муаммолар. 3. абай, анбар отин, абдулла авлоний ва фитратнинг ахлокий карашлари. 4. жадид матбуотининг ахлокий тарбия борасидаги хизматлари. 1. туркистон xix асрнинг иккинчи ярмида россия томонидан босиб олинди ва мустамлакага айлантирилди. бу мустамлакачилик мохиятини туркистон улкаси генерал-губернаторларидан бири а.н. куропаткиннинг уз кундаликларида, биз туркистон халкларини ярим аср мобайнида жахон маданияти ва цвилизациясидан четда тутиб турдик, деган сузлари яккол англатади. лекин, айни пайтда, рус тараккийпарвар зиёлилари оркали рус ва жахон илм-фани ...

DOC format, 125.0 KB. To download "туркистон маърифатчи-жадидларининг ахлокий карашлари", click the Telegram button on the left.