илмий билиш усуллари

DOC 88.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1354442345_40436.doc www.arxiv.uz режа: 1. анализ ва синтез. абстрактлаштириш ва синтезлаштириш. 2. индукция, дедукция, анология. моделлаштириш. 3. кузатиш. эксперимент. 4. гипотеза – назарий тадқиқотнинг шакли ва методи. инсон тафаккури ўзга билишнинг кўплаб усуллари, услуб ва шаклларини қамраб олган мураккаб билиш жараёнидир. улар орасидаги фарқ шартли бўлиб, бу атамалар кўпинча синоним сифатида қўлланилади. шундай бўлсада, улар орасида тафовутлар ҳам бор. тафаккур ва илмий билиш усуллари деганда, инсон тафаккур юритиши жараёнида илмий билишнинг барча соҳалари ва истаган босқичида фойдаланиладиган умумий ва гносеологик операциялар тушунилади. улар кундалик, одатдаги ҳамда илмий тафаккурни бир хил тарзда характерлаш. гарчи, илмий тафаккурда аниқ ва тартибга солинган тузилма кўринишда бўлса ҳам, тафаккур усуллари билиш фаолияти у ёки бу босқичида фикрни умумий, гносеологик йўналишини курсатади. масалан, бутундан бўлакка, бўлакдан умумийликка, конкретликдан абстрактликка ва бошқа томонга ҳаракатларни ифодалайди. анализ тафаккурнинг шундай усулики, у анализ ва синтез ўрганилаётган объектни мустақил ўрганишда қисмларга, томонларга бўлиш асосида алоҳида таҳлил қилиш билан богликдир. синтез, аксинча, …

штириш жараёнидир. шу билан бирга, у ушбу жиҳатдан унча муҳим бўлмаган белги, хосса ва муносабатлардан муҳимини ажратиб олиш ҳамдир. ўрганилаётган нарсаларни вақтинча бир қатор белги, хосса ва хусусиятлардан ажратиб олиш ҳодисани чуқурроқ ўрганиш имконини беради. тадқиқот мақсадларига кўра, абстрактлашнинг хилма-хил турларини ажратиб кўрсатишади. нарсалар мажмуи ёки оиласи тўғрисида умумий тушунча ҳосил қилиш зарур бўлса, айнанлаштириш абстракциясидан фойдаланилади. бунда муайян жонзот ёки нарсалар оиласига хос баъзи белги ва хоссалар фикран эътибордан соқит қилинади ҳамда ушбу оилага хос бўлган умумий белгилар ажратиб олинади. шунингдек, аналитик абстракция тури ёки ажратувчи абстракция шакли ҳам бор. идеаллаштириш гарчи абстрактлаштиришнинг бир тури бўлсада, билишнинг нисбатан мустақил усулидир. математикада “нуқта”, «чизиқ» ёки физикада «идеал газ» каби тушунчалар идеаллаштириш натижалари бўлиб ҳисобланади. идеаллаштириш жараёнида нарсанинг реал хоссаларидан имкон қадар узоқлашилади. идеал объект деб аталувчи нарса ҳосил қилинади, унинг ёрдамида реал объектларни билиш учум назарий тафаккурдан фойдаланилади. масалан, моддий нуқта тушунчаси хақиқатда биронта ҳам объектга мос келмайди. бироқ, идеал …

алар ҳосил қилиш жараёнини англатади. индукциядан фарқли дедуктив хулосалар, агар асосларда бундай билим мавжуд бўлса, ишончли билим беради. илмий тадқиқотда тафаккурнинг ицдуктив ва дедуктив усуллари ўзаро боғлиқдир. индукция инсон фикрини ҳодисаларнинг-сабаблари ва умумий қонуниятлари тўғрисидаги гипотезаларга етаклайди; дедукция умумий гипотезалардан натижаларни тажрибавий текшириб кўриш мумкин бўлган ва шу йўл билан экспериментал тарзда уларни тасдиқлаш ёки рад этишга имкон беради. модел — билиш объекти ўрнини босадиган, амалда объективлаштирилган ёки фикран тасаввур қилинадиган нарса. моделнинг асосий воситаларини танлашга нисбатан моделлаштиришнинг турли хиллари ҳам фарқланади. эҳмнинг янги авлоди пайдо бўлиши билан фанда компьютерли моделлаштириш кенг миқёсда оммалашди. компьютерли модедлаштириш математик ва мантиқни моделлаштиришдан фойдаланишни ҳам ўз ичига олади. кузатиш эмпирик билишнинг бошлашғич услубидир. кузатиш асосан инсоннинг сезги, идрок, тасаввуридан иборат ҳиссий қобилиятлари асосида нарсаларни мақсадли ўрганишдан иборат, кузатиш давомида биз ўрганилаётган объектнинг ташқи жиқатлари, хосса ва белгилари тўгрисида билим ҳосил қиламиз. баён қилиш - кузатишнинг билиш натижаси бўлиб ҳисобланади, бунга ўрганилаётган объект тўгрисида …

иш ва қайси ҳодисаларга асосий эътиборни қаратмоқ лозимлиги кузатувчи томонидан белгиланади. кузаташ жараёнида олим унинг режасига кирмаган ҳодисаларни инкор этмайди, улар ҳам қайд этилади ва пировард натижада асосий далилларни аниқлаш учун асос бўлиши мумкин. биз кузатишни инсоннинг ҳиссий билиш қобилиятларига таянувчи услуб сифатида таърифладик, лекин кузатишда доимо рационал қобилият ҳам назарий жиҳат шаклида намоён бўлади. фанда «олим кўзи билан кузатади, бироқ боши билан кўради», деган ибора кенг тарқалган. ана шу тарзда математик ва геолог нарсанинг бир бўлагига қараб, уни бир хил қуришадию, аммо турли нарсаларни кузатишади. ана шунга ўхшаш тарзда овчи ва зоолог ҳайвонларнинг хатти-ҳаракатларини кўзатаётиб, бу кузатишнинг турли натижаларини қайд этишади. шунинг учун, ф. бэкон кузатувдан олдин онгни турли «идея»лардан тозалаш лозим, деганда нохақ эди. бу амалда олимнинг бутун ўтмиш давомида олган барча билимини ўчириб ташлаш билан тенг бўлиб, фанда бундай қилишнинг фойдаси йўқ. бундан кўра, илгариги билимлар асосида келажакда ҳам фойдаланиш мумкин бўлган янгилик яратилиши фан учун муҳимдир. …

нинг микдорий кузатишлар ва ўлчашга ўтиши аниқ факлар пайдо бўлиши асосида етади, чунки у бу фанларни математикалаштиришга йўл очади ва назарий гипогезаларни янада самарали ҳал қилиш учун экспериментал текширишга имкон беради. бу ҳам кузатиш сингари билишнинг эмпирик босқичида асосий услублардан бири ҳисобланади. у кузатиш услубининг элементларини ўз ичига олган, аммо у билан айнан бир хил эмас, балки кузатишга нисбатан объектни ўрганишнинг фаол услуби ҳисобланади. тадқиқот жараёнига амалий аралашув, унда асосан, инсон сезги аъзоларини кучайтирувчи асбоблардан фойдаланиш ёки кузатиш учун мос келувчи шароитларни излаб топиш билан боғлиқ. экспериментал услуб пайдо бўлиши билан олим табиатни кузатувчидан тадқиқотчига айланган. бошқача айтганда, бу услуб ёрдамида олим «табиатни синаб кўриш» имкониятини қўлга киритган. эксперимент ҳодисаларни ўрганишда фаннинг муайян мақсадга йўналтирилган услуби бўлиб, бу услуб ёрдамида ҳодисалар содир бўлиши аниқ қайд этилган шароитларда, тадқиқотчи томонидан қайта ҳосил қилиниши ва назорат қилиниши мумкин. экспериментни кузатишга нисбатан бир қатор афзалликлар бор. масалан, эксперимент давомида ўрганилаётган ҳодиса кузатилибгина қолмасдан, …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "илмий билиш усуллари"

1354442345_40436.doc www.arxiv.uz режа: 1. анализ ва синтез. абстрактлаштириш ва синтезлаштириш. 2. индукция, дедукция, анология. моделлаштириш. 3. кузатиш. эксперимент. 4. гипотеза – назарий тадқиқотнинг шакли ва методи. инсон тафаккури ўзга билишнинг кўплаб усуллари, услуб ва шаклларини қамраб олган мураккаб билиш жараёнидир. улар орасидаги фарқ шартли бўлиб, бу атамалар кўпинча синоним сифатида қўлланилади. шундай бўлсада, улар орасида тафовутлар ҳам бор. тафаккур ва илмий билиш усуллари деганда, инсон тафаккур юритиши жараёнида илмий билишнинг барча соҳалари ва истаган босқичида фойдаланиладиган умумий ва гносеологик операциялар тушунилади. улар кундалик, одатдаги ҳамда илмий тафаккурни бир хил тарзда характерлаш. гарчи, илмий тафаккурда аниқ ва тартибга солинган тузилма кўринишда бўлс...

DOC format, 88.0 KB. To download "илмий билиш усуллари", click the Telegram button on the left.

Tags: илмий билиш усуллари DOC Free download Telegram