мирёқуб образининг ижтимоий-маънавий тадрижи ( чўлпоннинг кеча ва кундуз романи )

DOC 194,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662747189.doc мирёқуб образининг ижтимоий-маънавий тадрижи мирёқуб образининг ижтимоий-маънавий тадрижи ( чўлпоннинг кеча ва кундуз романи ) ўзбек адабиётидаги илк романлар фонида "кеча" романи ҳаётни бадиий тадқиқ этиш йўлининг ўзига хослиги билан ажралиб туради. бу ўзига хослик чўлпоннинг инқилоб арафасидаги туркистон воқелигини унинг қаҳрамонлар руҳиятида қолдирган излари орқали очишга интилишида кўзга ташланади. яъни, ёзувчининг кўзлаган ғоявий-бадиий нияти ижтимоий ва психологик таҳлилларнинг уйғунлашуви ҳисобига амалга ошиши лозим эди. бошқача айтсак, "кеча" ўзбек насридаги илк ижтимоий-психологик роман сифатида дунёга келган. романчилигимизнинг илк чўққиси — «ўтган кунлар»дан фарқ қилароқ, «кеча»да воқеалар силсиласи эмас, инсон характери, унинг руҳиясида кечаётган жараёнлар марказий ўрин тутади. чўлпоннинг романчилигимиз тараққиётига қўшган энг муҳим янгиликларидан бири ҳам шундадир. а.қодирий адабиётимизга ғарбона шаклни олиб киргани ҳолда, тасвиру талқинда классик насримиз — халқ китоблари, жангномаю қиссаларимизга хос анъаналар йўлидан борди, уларни янги, юксак бир поғонага кўтарди. романнинг беқиёс шуҳрат топиши, қўлма-қўл бўлиб, гап-гаштагу бошқа маъракаларда ўқилишининг сабаби ҳам шунда — миллий замин …

бўлса, эҳтимол. иккинчи томондан, 30-йиллар аввалидаги ижтимоий-тарихий шароит ва унга боғлиқ ёзувчининг руҳий ҳолати ҳам айни шу усулни тақозо қилган кўринади. яъни, чўлпон яқин ўтмишни, туркистоннинг тарихий тараққиёт йўлини ўзи яқиндан билган ижтимоий типлар руҳияси орқали англамоқчи, ўзини қийнаган саволларга жавоб топмоқчи бўлади. «кеча ва кундуз»да психологик таҳлил нуқтаи назаридан юксак маҳорат билан яратилган характерлардан бири, шубҳасиз, мирёқуб образидир. ўз олдига қўйган ғоявий-бадиий ният талаби билан чўлпон мирёқуб руҳияти таҳлилига, унинг психологик жиҳатдан ишонарли бўлишига жиддий эътибор беради. профессор о.шарафиддинов бу образ ҳақида тўхталиб: «мирёқуб образининг зиддиятли қирраларини белгилаган нарса шундаки, у, бир томондан, янгича буржуа одамига хос сифатларга эга, аммо, иккинчи жиҳатдан, ўз муҳитидан бутунлай узилиб ҳам кетган эмас1»,-деб ёзади. чўлпон мирёқуб руҳиясидаги тадрижни тасвирларкан, қаҳрамонининг ўз муҳитидан узилиб» чиқишини, бунинг ижтимоий-руҳий илдизларни кўрсатишга интилади. мирёқубнинг ички оламини очиш, унинг маънавий қиёфасини ўзгартирган, ижтимоий сиёсий қарашларини шакллантирган (гарчи бу нарса «кеча»да ниҳоясига етмаган бўлса-да) руҳий жараённи, бизнингча, бир-бирига узвий …

. чўлпонни кўпроқ муайян ижтимоий-тарихий шароитнинг қаҳрамон руҳиятига таъсири қизиқтиради, шу боис ҳам у мирёқуб ҳаётининг маълум бир этапинигина қаламга олади. шундай экан, қаҳрамон психикасининг ўзига хос хусусиятларини, унинг романда тасвирланган вақтга қадар қандай шаклланганини тасаввур қилиш ёзувчига қаҳрамон ҳатти-ҳаракатлари, ўй-фикрларининг мантиқий изчиллигини таъминлашга (ўқувчига эса буни тушунишга) имкон беради. психологик замин асосини ёзувчининг мирёқубга берган таърифию унинг ҳаётидан олинган ретроспектив лавҳа ташкил қилади. эътибор берилса, муаллиф таърифидан англашиладиган мирёқубнинг романда тасвирланган вақтга қадар бўлган ҳаёти ҳам тадрижий берилганини сезиш қийин эмас. шундай экан, мирёқубдаги эволюцияни анча илгаридан, тахминан, 15 йиллик ўтмишдан бошлаб кузатиш лозим. чўлпон мирёқубга таъриф бераркан, биринчи галда унинг ижтимоий қиёфасига, тўғрироғи, қиёфасизлигига эътиборни қаратади. гап шундаки, мирёқуб «фақир одам панада» қабилида иш кўради: у амалдор эмас, шу билан бирга ўзи иш юритаётган ҳудудни бошқаришда қўли узун; у катта-катта олди-сотти ишларини амалга оширади, бунинг натижасини эса «худо биладию, худонинг севимли бандаси мирёқуб билади!» холос. кўрамизки, мирёқуб тошпалла …

а миннатдор бўлиб туради». нойиб тўранинг «ҳимояти» шунда кўринадики, мирёқубнинг «бирор жойга бирор чақа солиқ тўлаганини, бирор бир касбга бирор марта қизил қоғоз (патент) олганини ҳеч ким билмайди». англашиладики, мирёқуб катта миқдордаги солиқни тўлагандан ёки патент сотиб олгандан кўра озроқ миқдордаги нақдинани нойиб тўрага беришни афзал билади. бу каби ўзаро манфаатдорлик асосига қурилган муносабатлар уларни маҳкам боғлаганки, 10-15 йил мобайнида бундай ишларнинг кўп бўлгани ақлга тайин. шунга ўхшаш, акбаралининг мингбошиликка тайин этилиши ҳам мутлақо тасодиф эмас. мирёқуб ўзи иш юритаётган ҳудудда ўз одами мингбоши бўлишидан манфаатдор. қовун сайлидаги илк учрашувдаёқ у бўлғуси гумаштасининг заиф жиҳатларини нозик илғаган: кейинча бузоқдай етаклаб, сигирдай соғса бўладиган одамлигини фаҳмлаган. йўқса, элликбошиликни олиш учун бурунги мингбошига «яхши бир улоқчи отни бекорга олиб берган» акбаралининг илк учрашувдан икки кун кейин жўнатган «икки арава қовун-тарвуз, икки замбар узум, икки чораккинақайроғи буғдой» минбошиликни олиш учун кифоя бўлмасди. айтмоқчимизки, мирёқуб бу ўринда узоқни ўйлаган, арқонни узун ташлаган. чўлпоннинг қаҳрамони …

и. мирёқубдаги «керакли одам»лар билан муомала қила билиш, оз сарф билан кўп фойда олишга интилиш, бошлаётган ишининг охир-оқбатини ҳар жиҳатдан пухта ўйлаш каби сифатлар ҳақида юқорида юритган мулоҳазаларимиз тасаввур бера олади. буларга қўшимча ўлароқ, мирёқуб жуда серғайрат, жонсарак одам: «мирёқуб аканинг юриши кўп! у, аксари, пиёда юради, юрганда ҳам негадир шошилиб юради. «ассалому алайкум» деб дона-дона қилиб салом берсангиз, шошилганидан бўлса керак, «васс...» дебгна қўяди». қаҳрамонга хос ҳаракат тарзини қайд қилиш билан адиб унинг ички хусусиятлари ҳақида тасаввуримизни кенгайтиради. мирёқуб юрган йўлида иш ҳақида ўйлаб, ҳисоб-китоб, хомчўт қилиб юради — қилаётган иши унинг учун ҳаёти мазмунига айланган. ишларини тезроқ битказиш учун шошса-да, унинг шошилиши шошқалоқлик эмас. буни ретроспектив усулда чизилган лавҳа — мирёқуб нойиб тўраникида меҳмонда эканида рус инженерининг кириб келиши билан боғлиқ эпизодда кузатиш мумкин. янги темир йўл қурилиши, йўлнинг қаерлардан ўтиши ҳақидаги сирдан огоҳ бўлиб қолган мирёқуб зудлик билан ҳаракатга тушади: «бир ойга етар-етмас, ўша келажак поезд йўли …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "мирёқуб образининг ижтимоий-маънавий тадрижи ( чўлпоннинг кеча ва кундуз романи )"

1662747189.doc мирёқуб образининг ижтимоий-маънавий тадрижи мирёқуб образининг ижтимоий-маънавий тадрижи ( чўлпоннинг кеча ва кундуз романи ) ўзбек адабиётидаги илк романлар фонида "кеча" романи ҳаётни бадиий тадқиқ этиш йўлининг ўзига хослиги билан ажралиб туради. бу ўзига хослик чўлпоннинг инқилоб арафасидаги туркистон воқелигини унинг қаҳрамонлар руҳиятида қолдирган излари орқали очишга интилишида кўзга ташланади. яъни, ёзувчининг кўзлаган ғоявий-бадиий нияти ижтимоий ва психологик таҳлилларнинг уйғунлашуви ҳисобига амалга ошиши лозим эди. бошқача айтсак, "кеча" ўзбек насридаги илк ижтимоий-психологик роман сифатида дунёга келган. романчилигимизнинг илк чўққиси — «ўтган кунлар»дан фарқ қилароқ, «кеча»да воқеалар силсиласи эмас, инсон характери, унинг руҳиясида кечаётган жараёнлар марказ...

Формат DOC, 194,5 КБ. Чтобы скачать "мирёқуб образининг ижтимоий-маънавий тадрижи ( чўлпоннинг кеча ва кундуз романи )", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: мирёқуб образининг ижтимоий-маъ… DOC Бесплатная загрузка Telegram