borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi

DOCX 12 pages 30.0 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 30.0 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi reja: 1. ontologiya - borliq falsafasi. 2. falsafada substansiya va materiya muammosi. 3. tabiat tushunchasi, uning tuzilishi, falsafiy mohiyati va mazmuni. 4. inson, odam, shaxs va individuallik tushunchalarining mohiyati. ontologiya falsafiy bilimlarning alohida sohasi bo‘lib, unda borliq va yo‘qlik, mavjudlik va nomavjudlik muammolariga doir masalalarning keng doirasi o‘rganiladi, shuningdek mavjudlik sifatiga ega bo‘lgan barcha narsalarning mohiyati aniqlanadi. «ontologiya» atamasi falsafada faqat xvii asrdan beri ishlatiladi, lekin u yunoncha o‘zaklarga ega bo‘lib (ontos – borliq, logos – so‘z, ta’limot), borliq haqidagi ta’limot degan ma’noni anglatadi. ontologiya falsafada alohida o‘rin egallaydi. ikki yarim ming yillik faol falsafiy izlanishlar natijasida falsafiy bilim tizimida ontologiyadan tashqari falsafaning muhim falsafiy mazmun kasb etadigan gnoseologiya, aksiologiya, ijtimoiy falsafa, axloq, estetika, mantiq kabi tarkibiy qismlari paydo bo‘ldi. lekin ularning barchasi zamirida ontologiya yotadi. o‘z navbatida ontologiya har qanday falsafiy dunyoqarashning negizi hisoblanadi va shu tariqa o‘z tarkibiga kirmaydigan boshqa falsafiy muammolar talqinini …

2 / 12

di: 1. «men kimman?» 1. «meni qurshagan borliqning mohiyati nimada?» 1. «borliq qanday va qaerdan paydo bo‘lgan?» 1. «dunyoni nima yoki kim harakatlantiradi?» 1. «dunyoning rivojlanishida biron-bir maqsad, maqsadga muvofiqlik, mo‘ljal bormi?» inson bunday savollarga javob berishga kirishar ekan, uning ongi avvalo o‘zi nima bilan bevosita ish ko‘rayotganini qayd etadi. buni aniq anglamasdan, u o‘zining dunyo haqidagi mulohazalarini aniq-ravshan narsalarni qayd etishdan boshlaydi. shu tariqa inson va uning ongi o‘zini qurshagan barcha narsalar avvalo mavjud bo‘lish qobiliyatiga ega ekanligiga ishonch hosil qiladi. shunday qilib, borliq masalasi insonning dunyoni oqilona anglash yo‘lidagi ilk urinishlaridayoq duch kelgan barcha masalalarning negizi hisoblanadi. muayyan narsalar mavjudligi yoki mavjud emasligi masalasi inson falsafiy mulohaza yurita boshlagani zahotiyoq uning diqqat markazidan o‘rin oldi. mifologiyaning bosh vazifasi – «borliqni kim yaratgani» haqida gapirib berishni falsafa «borliqning nimaligi, u qaerdan paydo bo‘lgani va qaerga yo‘qolishi»ni oqilona tushuntirish bilan almashtirgani tasodifiy emas. bunday tushuntirishga urinish jarayonida faylasuflar barcha zamonlarda …

3 / 12

hun «substansiya» (lot. substantia – mohiyat, asos) kategoriyasi qo‘llaniladi. ilk falsafiy yo‘nalishlarning vakillari barcha narsalar asosini tashkil etuvchi moddani birinchi asos sifatida tushunganlar. odatda, bunday asos sifatida o‘sha davrda umumiy e’tirof etilgan birinchi stixiyalar: yer, suv, havo, olov yoki fikriy konstruksiyalar, «birinchi g‘ishtlar» - apeyron, atomlar qaralgan. “avesto”da birlamchi substansiya olov deb atalgan. keyinchalik substansiya kategoriyasi o‘zgarmas, nisbatan barqaror va hech narsa bilan bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud o‘ta keng asosga aylandi. inson idrok etadigan dunyoning butun rang-barangligi va o‘zgaruvchanligi substansiya bilan bog‘lana boshladi. bunday asoslar sifatida falsafada asosan materiya, xudo, ong, g‘oya, flogiston, efir va shu kabilar amal qilgan. niderland faylasufi benedikt spinoza (1632-1677) «causa sui» – «o‘z-o‘zining sababchisi» iborasidani ya’ni o‘z holicha mavjud bo‘lgan va o‘zi orqali zohir bo‘lgan, ya’ni o‘zining mavjudligi uchun boshqa narsaga muhtoj bo‘lmagan narsani tushungan. bunda bir tomondan, substansiya materiya sifatida tushuniladi, boshqa tomondan – u o‘zining barcha shakllari sababi va «sub’ekti» sifatida amal qiladi. …

4 / 12

2001. –с. 246.] leybnis esa: «har qanday haqiqiy substansiya faqat va faqat ta’sir ko‘rsatadi[footnoteref:2]», deb ta’kidlagan. [2: лейбниц г. //. всемирная энциклопедия. –м.: современный литератор, 2001. –с. 548.] modomiki, substansiya hamma narsani o‘z ichiga oluvchi va o‘zi uchun boshqa hech qanday asos yoki shartni nazarda tutmaydigan birinchi sabab ekan, u o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud har qanday narsaning mavjud bo‘lish imkoniyatini istisno etadi. substansiya xoh xudo, xoh g‘oya, o‘zlik, ruh yoki ekzistensiya bo‘lsin – yagonadir! «substansiya» tushunchasi ko‘plikda qo‘llanilishi mumkin emas. uning ko‘pligi haqidagi g‘oya bu tushunchaning ta’rifiga zid, chunki ikki yoki bir necha narsa mavjud bo‘lgan taqdirda, ularning birontasi ham substansiya hisoblanmaydi. substansiyalilik paradoksi ana shundan iborat. alximiklar mazkur atamani ko‘plikda qo‘llab, «substansiyali shakllar», «substansiyaga xos sifatlar» to‘g‘risida so‘z yuritganlar va unga qo‘pol fizik ma’no yuklaganlar. ayni holda substansiya moddaga tenglashtirilgan. ular substansiyaning xossa va shakllari o‘zgarmas, lekin tegishli ta’sirlar natijasida bir-biriga aylanishi mumkin, degan noto‘g‘ri xulosaga kelganlar. substansiyaning …

5 / 12

stik monizm dunyo yagona, uzviy, u azaldan moddiy va dunyoning birligi zamirida ayni shu moddiylik yotadi, deb hisoblaydi. bu konsepsiyada olam ong va ideallikdan emas, balki moddiylikdan keltirib chiqariladi. bunday yondashuvlarning o‘ta rivojlangan ko‘rinishlariga biz fales, geraklit, spinoza va uning izdoshlari asarlarida duch kelamiz. idealistik monizm esa, materiyani har qanday borliqning boqiy mavjudligi, yo‘q bo‘lmasligi va birinchi asosiga ega bo‘lgan qandaydir ideal narsaning mahsuli deb hisoblaydi. bunda ob’ektiv-idealistik monizmni (masalan, platonda – bu o‘lmas g‘oyalar, zardo‘shtiylikda olov, o‘rta asr falsafasida – xudo, gegelda – yaratilmaydigan va o‘z-o‘zidan rivojlanadigan «mutlaq g‘oya») va sub’ektiv-idealistik monizmni (masalan, borliqning barcha jismoniy va ruhiy holatlarini «neytral» asosdan – dunyoning qandaydir mavhum konstruksiyalari, «elementlari»dan keltirib chiqargan max) farqlash mumkin. dualizm (lot. dualis – ikki yoqlama) birinchi asos sifatida ikkita substansiya tan olingan falsafiy yondashuv. nemis faylasufi x.volf xviii asr boshida «dualizm» atamasini falsafiy muomalaga kiritgan. x.volf dunyoda barqaror tartibning shakllanishida tafakkur, g‘oyalar va aql-idrokning alohida o‘rnini …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi"

borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi reja: 1. ontologiya - borliq falsafasi. 2. falsafada substansiya va materiya muammosi. 3. tabiat tushunchasi, uning tuzilishi, falsafiy mohiyati va mazmuni. 4. inson, odam, shaxs va individuallik tushunchalarining mohiyati. ontologiya falsafiy bilimlarning alohida sohasi bo‘lib, unda borliq va yo‘qlik, mavjudlik va nomavjudlik muammolariga doir masalalarning keng doirasi o‘rganiladi, shuningdek mavjudlik sifatiga ega bo‘lgan barcha narsalarning mohiyati aniqlanadi. «ontologiya» atamasi falsafada faqat xvii asrdan beri ishlatiladi, lekin u yunoncha o‘zaklarga ega bo‘lib (ontos – borliq, logos – so‘z, ta’limot), borliq haqidagi ta’limot degan ma’noni anglatadi. ontologiya falsafada alohida o‘rin egallaydi. ikki yarim ming yillik faol falsafiy izl...

This file contains 12 pages in DOCX format (30.0 KB). To download "borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq – falsafaning fundamenta… DOCX 12 pages Free download Telegram