borliq (ontologiya) falsafasi

PDF 39 pages 667.7 KB Free download

39 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 667.7 KB

File type PDF

Pages 39

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 39

4-mavzu.borliq (ontologiya) falsafasi reja: 1. borliq tushunchasining mohiyatiga oid falsafiy va tabiiy ilmiy konsepsiyalar. borliq va yo‘qlik dialektikasi. 2. sof borliq g‘oyasi. falsafa tarixida borliq haqidagi qarashlar dialektikasi. borliq shakllarining tasnifi. 3. biosfera va noosfera haqidagi ta’limotlar, koevolyutsiya-(ekotizimda o'zaro ta'sir qiluvchi biologik turlarning birgalikdagi moslashish evolyutsiyasi,) va environmentalizm (ekologiya nazariyalarida borliqni asrash g’oyasi). 4. oʻzbekistonda “yashil makon” umummilliy dasturining tabiatni asrashdagi ahamiyati. borliqda substrat, substansiya va materiyaning o‘zaro aloqasi. materiyaga oid konsepsiyalar tasnifi. borliqda materiya harakatining mohiyati, tiplari va shakllari. borliqda makon va vaqtning substansional, relatsion, dinamik va statik konsepsiyalari. makon va vaqtning topologik va metrik xossalari. tayanch iboralar va so‘zlar; makon, virtual borliq, ijtimoiy borliq, inson borlig’i, borliq shakllari «borliq» kategoriyasi, «vujudi vojib», «vujudi mumkin», borliq va yo’qlik, olam va odam evolyusiyasi, olamning paydo bo’lishi, substansiya, intellektual intuitsiya, deduksiya, monizm, plyuralizm, dualizm, olamning chekliligi va cheksizligi, harakat, rivojlanish, o’zgarish, o’zgaruvchanlik, harakat va harakatsizlik, taraqqiyot, o’z-o’zidan harakat, barqarorlik, muvozanat, mexanik …

2 / 39

nglatmaydi. o’quv kurslarida asosiy falsafiy muammolarni o’rganish odatda ontologiyadan boshlanadi. ontologiya falsafiy bilimlarning alohida sohasi bo’lib, unda borliq va yo’qlik, mavjudlik va nomavjudlik muammolariga doir masalalarning keng doirasi o’rganiladi, shuningdek, mavjudlik sifatiga ega bo’lgan barcha narsalarning mohiyati aniqlanadi. «ontologiya» atamasi falsafada faqat xvii asrdan beri ishlatiladi, lekin u yunoncha o’zaklarga ega bo’lib («ontos» –«borliq», «logos» – «so’z», «ta’limot»), borliq haqidagi ta’limot degan ma’noni anglatadi.ontologiya falsafada alohida o’rin egallaydi. ikki yarim ming yillik faol falsafiy izlanishlar natijasida falsafiy bilim tizimida ontologiyadan tashqari falsafaning muhim falsafiy mazmun kasb etadigan gnoseologiya, aksiologiya, ijtimoiy falsafa, axloq, estetika, mantiq kabi tarkibiy qismlari paydo bo’ldi. lekin ularning barchasi zamirida ontologiya yotadi. o’z navbatida, ontologiya har qanday falsafiy dunyoqarashning negizi hisoblanadi va shu tariqa o’z tarkibiga kirmaydigan boshqa falsafiy muammolar talqinini ko’p jihatdan belgilaydi. «borliq» kategoriyasi. aksariyat falsafiy tizimlarning kategoriyalar apparatini tashkil etadigan ko’p sonli falsafiy kategoriyalar orasida «borliq» kategoriyasi doimo markaziy o’rinni egallaydi. chunki u har …

3 / 39

. «dunyoning rivojlanishida biron-bir maqsad, maqsadga muvofiqlik, mo’ljal bormi?» inson bunday savollarga javob berishga kirishar ekan, uning ongi, avvalo, o’zi nima bilan bevosita ish ko’rayotganini qayd etadi. buni aniq anglamasdan, u o’zining dunyo haqidagi mulohazalarini aniq-ravshan narsalarni qayd etishdan boshlaydi. shu tariqa inson va uning ongi o’zini qurshagan barcha narsalar, avvalo, mavjud bo’lish qobiliyatiga ega ekanligiga ishonch hosil qiladi. borliq tushunchaning etimologiyasi. «borliq» falsafiy kategoriyasi nafaqat eng muhim, balki boshqa kategoriyalar orasida ayniqsa, ko’p ishlatiladigan kategoriya hisoblanadi. bu holni shu bilan izohlash mumkinki, uning kelib chiqishi dunyoning ayniqsa, keng tarqalgan tillarida ayni bir ma’no – «bo’lish»,«mavjud bo’lish», «hozirlik», «hozir bo’lish», «mavjudlik» ma’nolarini anglatadi. jahonning aksariyat tillarida yuqorida sanab o’tilgan va ma’no jihatidan unga yaqin fe’llar negizini tashkil etadigan «bo’lmoq» fe’li, o’zining bevosita ma’nosidan tashqari, yordamchi fe’l sifatida ham faol ishlatiladi. bu dalilga izohni inson tafakkuri tabiatidan izlash lozim bo’lib, uning mantig’i va qonunlari fikrni bayon etishning til shakliga bog’liq bo’lmaydi, …

4 / 39

nadi va narsaning o’zini emas, balki uning mavjudligi yoki yo’qligini ko’r satadi. masalan, stol bor, yomg’ir yo’q, oqlik bor, aks yo’q, miya bor, g’oyalar yo’q va hokazo. borliq tabiiy tillarda otlar, ravishlar yoki ravishdoshlar bilan ifodalanadigan, ya’ni bilishda uning ob’ekti yoki sub’ekti sifatida amal qiladigan tushunchalar bilan tenglashtirilishi mumkin emas. ayni zamonda bu ob’ektlaryoki sub’ektlarning birortasi ham uning borligi yoki yo’qligini qayd etmasdan fikrlanishi mumkin emas. borliq va yo’qlik dialektikasi. «borliq bor, yo’qlik esa – yo’q», deganida, parmenid ayni shu holga e’tiborni qaratgan. binobarin, yaxshi, yomon, to’g’ri,noto’g’ri, quvnoq, sho’r, oq, qora, katta, kichkina kabi va shunga o’xshash sifatlar borliqqa nisbatan qo’llanilishi mumkin emas. borliqni biron-bir koordinatalar tizimiga joylashtirib bo’lmaydi, uni faqat vaqtda fikrlash mumkin. muxtasar qilib aytganda, borliqni har qanday voqelik ega bo’ladigan umumiy, universal va betakror mavjudlik qobiliyati, deb tavsiflash mumkin. bu fikr esa amalda mavjud narsagina borliqqa ega bo’lishi mumkin, degan xulosa chiqarish imkonini beradi. «yo’qlik» har qanday …

5 / 39

shuni ham e’tiborga olish lozimki, fiziklar (d.a. landau va boshqalar) nuqtai nazaridan biz yashayotgan olam ham dunyoda yagona emas, chunki u rivojlanishning turli sikllarini boshidan kechirayotgan turli olamlarning cheksiz sonidan tashkil topadi. shu ma’noda borliq va yo’qlikning o’zaro aloqasi ham nisbiy xususiyat kasb etadi. ikkinchidan, amalda mavjud bo’lgan narsaning ob’ektiv borlig’i yo’qlikka chekinadi, lekin, shunga qaramay u haqda gapirilayotgan, ya’ni u muayyan narsa sifatida fikrlanayotgan bo’lsa, bu narsa ongda mavjud bo’ladi va o’zining «ikkinchi»borlig’ini saqlaydi, ayni holda u dastlabki ob’ektning nusxasi, ideal obrazi bo’lib qoladi. shunday qilib, o’tgan zamondagi borliq yo’qlikdir, deb aytish mumkin. borliq doim hozirgi zamonda mavjud bo’ladi, u faqat hozirgi zamonda o’zini namoyon etadi, basharti u dolzarb va amalda namoyon bo’lish imkoniyatiga ega bo’lsa, agar u potensial, ya’ni axborot manbalarida mavjud yoki uning paydo bo’lishi ob’ektiv rivojlanish mantig’i bilan belgilangan bo’lsa. amalda yo’q bo’lgan narsa haqida ideal obraz sifatida fikrlash mumkin. boshqacha aytganda, unga ideal obraz tarzidagi …

Want to read more?

Download all 39 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq (ontologiya) falsafasi"

4-mavzu.borliq (ontologiya) falsafasi reja: 1. borliq tushunchasining mohiyatiga oid falsafiy va tabiiy ilmiy konsepsiyalar. borliq va yo‘qlik dialektikasi. 2. sof borliq g‘oyasi. falsafa tarixida borliq haqidagi qarashlar dialektikasi. borliq shakllarining tasnifi. 3. biosfera va noosfera haqidagi ta’limotlar, koevolyutsiya-(ekotizimda o'zaro ta'sir qiluvchi biologik turlarning birgalikdagi moslashish evolyutsiyasi,) va environmentalizm (ekologiya nazariyalarida borliqni asrash g’oyasi). 4. oʻzbekistonda “yashil makon” umummilliy dasturining tabiatni asrashdagi ahamiyati. borliqda substrat, substansiya va materiyaning o‘zaro aloqasi. materiyaga oid konsepsiyalar tasnifi. borliqda materiya harakatining mohiyati, tiplari va shakllari. borliqda makon va vaqtning substansional, relatsion, din...

This file contains 39 pages in PDF format (667.7 KB). To download "borliq (ontologiya) falsafasi", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq (ontologiya) falsafasi PDF 39 pages Free download Telegram